Anne-babalarımızın ve ileri yaştaki büyüklerimizin her gün damağına sürerek yuttuğu protez diş yapıştırıcı kremlerin pek çoğunda; aşırı emildiğinde bakır eksikliğine ve el-ayak uyuşmasına (sinir hasarına) yol açan çinko bileşikleri, petrol türevi sıvı parafin (mineral yağ), vazelin ve kırmızı azo boyalar bulunur. Gece suya atılan mavi temizleme tabletleri ise güçlü alerjen olan persülfat tuzları ve SLS içerir. Güvenli protez bakımı için; çinkosuz, parafin ve boya içermeyen bitkisel selüloz/zeytinyağı bazlı yapıştırıcılar seçilmeli, gece temizliğinde ise beyaz sirke ve karbonatlı doğal su kullanılmalıdır.
Türkiye’de milyonlarca ileri yaştaki vatandaşımız tam veya bölümlü hareketli diş protezi (takma damak) kullanmaktadır. Yaş ilerledikçe çene kemiğinin erimesiyle bollaşan protezleri sabitlemek için her sabah damağa protez yapıştırıcı krem sürülmekte, akşamları ise protezler mavi renkli köpüren temizleme tabletlerinin içine bırakılmaktadır.
Ancak büyüklerimizin günde 12–15 saat boyunca ağzında tuttuğu ve sıcak çorba, çay ve yemeklerle birlikte azar azar yuttuğu bu kremlerin içeriği incelendiğinde, yaşlı sağlığını tehdit eden ciddi kimyasal riskler ortaya çıkmaktadır.
1. Protez Yapıştırıcı Kremler ve Tabletlerdeki 3 Gizli Tehlike
Büyüklerimizin “yaşlılıktan ellerim uyuşuyor, ağzım yanıyor” diye geçiştirdiği pek çok şikâyetin arkasında kullandıkları protez ürünleri yatabilir:
I. Yapıştırıcı Kremlerde “Gizli Çinko Zehirlenmesi” ve Nöropati
Protez yapıştırıcı kremlerin tükürükle şişip damağa vakumlanmasını sağlamak için formüllere Kalsiyum/Çinko PVM/MA Kopolimeri eklenir. Bollaşmış bir protezi tutturmak için günde birkaç kez fazla miktarda krem süren ve bunu yutan yaşlılarda, kanda aşırı çinko birikir. Fazla çinko, bağırsaklardan bakır (Cu) mineralinin emilimini tamamen durdurur. Bakır eksikliği sonucunda kemik iliğinde kansızlık (anemi) ve omurilik sinirlerinde hasar (periferik nöropati: el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, denge kaybı) gelişir.
II. Petrol Türevi Vazelin ve Sıvı Parafin Yutulması
Standart bir protez yapıştırıcı kremin %40 ila %50’si Petrolatum (vazelin) ve Paraffinum Liquidum (mineral yağ / sıvı parafin) maddelerinden oluşur. Kremin damağa benzemesi için içine Red 27 / Red 30 Lake gibi sentetik boyalar ve parabenler katılır. Kullanan kişi her gün birkaç gram petrol türevi mineral yağı ve sentetik polimeri doğrudan midesine indirir.
III. Mavi Temizleme Tabletlerinde Persülfat ve SLS Alerjisi
Suya atıldığında mavi-yeşil renkte köpüren protez temizleme tabletleri; Potasyum Karoat (Monopersülfat), Sodyum Perborat, SLS ve sentetik nane-boya içerir. Gözenekli olan protez plastiği bu kimyasalları içine çeker; sabah ağza takıldığında damakta kızarıklık, ağız kuruluğu ve hassas kişilerde bronş spazmı (nefes darlığı) tetikleyebilir.
2. Endüstriyel Protez Ürünleri ile Doğal Bakım Karşılaştırması
Protez yapıştırıcı ve temizleyicilerin sağlık, içerik ve fıkhî uygunluk farklarını aşağıdaki tablodan inceleyebilirsiniz:
| İnceleme Kriteri | Çinkolu/Parafinli Krem ve Persülfatlı Mavi Tablet | Çinkosuz Bitkisel Krem ve Sirkeli/Karbonatlı Temizlik |
|---|---|---|
| Yapıştırıcı Krem İçeriği |
|
|
| Gece Temizleme Yöntemi |
|
|
| Helal ve Abdest Hükmü |
|
|
3. Evde Zehirsiz Protez Diş Temizliği ve Doğru Kullanım Rehberi
Büyüklerimizin protezlerini kimyasal tabletlere gerek kalmadan tertemiz tutmak ve damak sağlığını korumak için şu 4 kuralı uygulayın:
Zehirsiz Protez Bakımı ve Damak Dinlendirme Protokolü
- Günlük Karbonatlı Temizlik (Her Gece): Bir cam bardağa ılık (asla kaynar olmayan; kaynar su proteziyamultur!) içme suyu doldurun ve içine 1 tatlı kaşığı İngiliz karbonatı (sodyum bikarbonat) ekleyin. Protezi yumuşak kıllı bir fırçayla (diş macunu sürmeden, sadece zeytinyağlı doğal sabun köpüğü veya karbonatlı suyla) fırçalayıp sabaha kadar bu karbonatlı suda bekletin.
- Haftalık Sirke ile Kireç ve Mantar Çözücü Kür: Protezin üzerinde beyaz taşlaşma (tartar) oluşmuşsa ve protezde metal kanca yoksa; yarı yarıya doğal beyaz sirke (veya elma sirkesi) ve ılık su karışımında 30 dakika bekletip yumuşak fırçayla fırçalayın. Sirke hem kireci eritir hem de protez vuruklarında üreyen Candida mantarlarını yok eder.
- Çinkosuz Krem ve Bol Protez Yenileme: Yapıştırıcı alırken kutunun üzerinde mutlaka "Çinkosuz (Zinc-Free), Boyasız ve Parafin İçermez" ibaresini arayın. Eğer protez günde 1 kez mercimek kadar kremle durmuyorsa, kremi boca etmek yerine diş hekimine giderek "protez beslemesi (astarlama)" yaptırın.
- Gece Damağı Dinlendirme ve Tuzlu Su: Gece protez çıkarıldıktan sonra damakların nefes alması ve mantar oluşmaması için ağız mutlaka ılık kaya tuzlu su veya adaçayı ile çalkalanmalıdır.
4. Hareketli Protez (Takma Diş) Kullananlarda Abdest ve Gusül Hükmü
İslam fıkhında sabit porselen/zirkonyum kaplamalar ile takıp çıkarılabilen hareketli protezler birbirinden farklı hükme tabidir:
- Gusül Abdestinde: Hanefi ve Hanbeli mezheplerinde gusülde ağzın içini (damağı) yıkamak farzdır. Kolayca çıkarılabilen takma dişlerin altında suyun ulaşmadığı kuru yer kalmaması için gusül abdesti alırken protezin mutlaka çıkarılması ve ağzın/damağın suyla çalkalanması gerekir.
- Yapıştırıcı Krem Kalıntısı: Eğer damağa su geçirmeyen ağır vazelinli/parafinli bir yapıştırıcı sürülmüşse, gusül öncesinde damağın ılık su ve parmak ucuyla ovularak bu yapışkan tabakadan arındırılması ibadet sıhhati açısından büyük önem taşır.
İlgili araştırmalarımız:
