E110 (Günbatımı Sarısı (Sentetik Turuncu Boya)) Nedir, Helal mi, Zararlı mı?

E110 Zararlı mı? Kısa Cevap

E110 (Sunset Yellow, gün batımı sarısı), Avrupa Birliği ve Türkiye’de izinli ama uyarı etiketi zorunlu olan sentetik bir turuncu boyadır. Kökeni bakımından haram değildir; domuz veya böcek içermez. Ancak E110, ambalajında “Çocukların aktivite ve dikkatleri üzerine olumsuz etkileri olabilir” uyarısı taşımak zorunda olan altı boyadan biridir. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA, 2014) günlük güvenli sınırı vücut ağırlığının kilogramı başına 4 mg olarak belirlemiş ve gerçek alımın bu sınırın altında kaldığını hesaplamıştır. Buna rağmen hiçbir besin değeri katmadan yalnızca renk için kullanılan bu boyayı, özellikle çocuk ürünlerinde “Helâlen Tayyiben” ilkesi gereği kaçınılması önerilen maddeler arasında değerlendiriyoruz.

1. E110 Sunset Yellow FCF (Gün Batımı Sarısı) Nedir?

E110, uluslararası adıyla Sunset Yellow FCF, diğer adlarıyla Orange Yellow S ve CI Food Yellow 3 (renk dizin numarası CI 15985) olan sentetik bir azo boyadır. Azo boya, yapısında iki azot atomunun çift bağla bağlandığı (-N=N-) parlak renkli boyalara verilen addır. ABD’de aynı boya FD&C Yellow No. 6 adıyla bilinir.

Avrupa Birliği’nin 231/2012 sayılı saflık yönetmeliğine göre E110, sülfanilik asidin (4-aminobenzensülfonik asit) diazolanması ve 6-hidroksi-2-naftalensülfonik asitle birleştirilmesiyle üretilir. Elde edilen boya sodyum tuzu olarak kurutulur; kalsiyum ve potasyum tuzlarına da izin verilir. Toz hali turuncu-kırmızı, sudaki çözeltisi turuncudur.

Neden bu kadar yaygın?

Üreticilerin portakal suyu, havuç özü veya kırmızı biber özütü yerine E110’u tercih etmesinin sebepleri teknik ve ekonomiktir: Çok küçük miktarlarda güçlü renk verir, asitli gazozlarda ve fırın ısısında kararlıdır ve doğal boyalardan ucuzdur. Ayrıca E110’un suda çözünmeyen alüminyum lake formu da izinlidir; bu form şeker kaplamalarda ve tabletlerde rengin akmasını önlemek için kullanılır.

2. E110 Helal mi? İslam Fıkhı ve TS OIC/SMIIC 1 Hükmü

• Köken Hükmü: E110 tamamen kimyasal sentezle üretildiği için domuz, kan, böcek veya hayvansal doku içermez. Toz halde kullanıldığında fıkhen necis sayılmaz. Sıvı boya preparatlarında kullanılan çözücü ve taşıyıcılar ise ayrıca değerlendirilmelidir.
• Tayyib İlkesi: Kur’an-ı Kerim’deki “helâlen tayyiben” ölçüsü, gıdanın yalnızca haram madde içermemesini değil, temiz ve sağlığa zararsız olmasını da gözetir. Çocuklarla ilgili uyarı taşımak zorunda olan ve gıdaya hiçbir besin değeri katmayan bir boyanın bu ölçüyle bağdaşması zordur. Bu yüzden E110’u “haram” değil, “kaçınılması önerilen” bir madde olarak değerlendiriyoruz.
• Doğal Boyaya Geçişte Dikkat: E110’un yerini alan doğal turuncu boyaların bir kısmı (beta-karoten, paprika özütü) yağda çözünür. Bunların sulu içecek ve şekerlemelerde dağılabilmesi için bazen jelatin veya hayvansal kaynaklı emülgatörlerle kapsüllenmesi gerekir. Yani “doğal boyalı” bir ürün, helallik açısından E110’lu üründen daha fazla kontrol gerektirebilir. Bu ürünlerde HAK onaylı helal sertifikası aramak en güvenli yoldur.

3. E110 Zararlı mı? Southampton Çalışması ve Uyarı Etiketi

E110, Avrupa Birliği’nin 1333/2008 sayılı yönetmeliği ve Türk Gıda Kodeksi gereği uyarı etiketi taşımak zorunda olan altı boyadan biridir. Bu uyarının kaynağı, 2007’de The Lancet dergisinde yayımlanan Southampton Üniversitesi çalışmasıdır (PMID: 17825405). Bu çalışmada 3 yaşındaki 153 ve 8-9 yaşındaki 144 çocuğa sentetik boya karışımları ve sodyum benzoat (E211) içeren içecekler veya etkisiz içecekler verilmiş; boyalı içecekler çocukların hareketlilik puanlarını küçük ama anlamlı ölçüde artırmıştır.

Çalışmanın tasarımı, sınırları ve altı boyanın tam listesi E122 Azorubin sayfamızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır; burada tekrar etmiyoruz. Kısaca: boyalar tek tek değil karışım halinde verildiği için çalışma tek başına E110 için kesin bir neden-sonuç ilişkisi kurmaz. Avrupa Birliği ihtiyat ilkesiyle uyarı etiketini zorunlu kılmıştır.

Alerji ve aşırı duyarlılık

Azo boyalara karşı kurdeşen (ürtiker) gibi aşırı duyarlılık tepkileri nadiren bildirilmektedir. Daha önce bir gıda boyasından sonra kaşıntı, kızarıklık veya nefes darlığı yaşadıysanız, E110 ve diğer azo boyaları içeren ürünlerden uzak durun ve bu durumu doktorunuzla paylaşın.

4. EFSA’nın E110 Kararları: 2,5 mg’dan 1 mg’a, Sonra 4 mg’a

E110’un günlük güvenli sınırı (ADI, yani ömür boyu her gün alınsa bile zararsız sayılan miktar) son yıllarda iki kez değişmiştir. Bu tarihçe, internette dolaşan çelişkili rakamları da açıklar:

• 1983: AB Gıda Bilimsel Komitesi E110 için kilogram başına günde 2,5 mg sınır belirlemişti.
• 2009: EFSA yeniden değerlendirmesinde (EFSA, 2009) bu sınırı geçici olarak kilogram başına 1 mg’a düşürmeyi önerdi. EFSA, çok tüketen çocuklarda hesaplanan alımın bu geçici sınırın genellikle oldukça üzerinde olduğunu belirtti.
• 2012: Avrupa Komisyonu 232/2012 sayılı yönetmelikle E110’un gıdalardaki üst sınırlarını düşürdü ve bazı kullanım izinlerini kaldırdı. Amaç, alımın yeni sınırın altına inmesiydi.
• 2014: Yeni sunulan 28 günlük çalışma ve tüm veriler incelendikten sonra EFSA (EFSA, 2014), sıçanlarda uzun süreli beslenme çalışmasında etki görülmeyen en yüksek doz olan günde kilogram başına 375 mg’ı esas alarak, 100 katlık güvenlik payıyla sınırı kilogram başına 4 mg olarak belirledi. Güncel kullanım düzeylerine göre tüm yaş gruplarında alımın bu sınırın oldukça altında kaldığı hesaplandı.

Bu rakamları gündelik ölçüye çevirirsek: 4 mg/kg sınırı, 20 kilogramlık bir çocuk için günde 80 mg, 60 kilogramlık bir yetişkin için günde 240 mg E110 demektir. Günlük sınırın altında kalınması, çocuk uyarı etiketinin kalktığı anlamına gelmez; uyarı, hareketlilikle ilgili ayrı bir değerlendirmeye dayanır.

5. Sudan I Saflık Şartı: E110 Neden Bu Sanayi Boyasıyla Anılır?

Sudan I, gıdada kullanılması yasak olan, yağda çözünen bir sanayi boyasıdır. E110 ile Sudan I’in kimyasal iskeletleri birbirine benzer; bu yüzden E110 üretilirken çok küçük miktarlarda Sudan I yan ürün olarak oluşabilir.

Bu riski kontrol altında tutmak için Avrupa Birliği’nin 231/2012 sayılı saflık yönetmeliği, gıdada kullanılan E110 için şu sınırları koyar:

• Sudan I: Kilogram başına en fazla 0,5 mg (yani boyanın milyonda yarım birimi).
• Yan renk maddeleri: En fazla %5.
• Sülfonlanmamış aromatik aminler: En fazla %0,01.
• Ağır metaller: Arsenik en fazla 3 mg/kg, kurşun 2 mg/kg, cıva ve kadmiyum 1’er mg/kg.

Bu sınırlar boyanın kendisi içindir ve boya gıdaya çok küçük miktarlarda eklenir. Dolayısıyla yasal sınırlara uygun E110’dan gelen Sudan I, son üründe son derece düşük düzeyde kalır. Bu durum, Sudan boyalarının bilerek toz biber ve baharata katıldığı tağşiş vakalarıyla karıştırılmamalıdır. O konuyu Toz Kırmızı Biber ve Sudan Boyası Rehberimizde anlattık.

6. Turuncu Rengi Nereden Geliyor? E110 ve Doğal Seçenekler

Turuncu ve sarı-turuncu renkli ürünlerde E110’un yerine veya yanında şu kodlar görülebilir:

Tablodaki doğal boyaların “şüpheli” görünmesi şaşırtıcı gelebilir. Sebep boyanın kendisi değil, yağda çözünen bu boyaların suda dağılması için kullanılabilen jelatin ve emülgatör taşıyıcılardır. Sentetik E110’dan doğal boyaya geçen bir üründe helal sertifikasına bakmak bu yüzden önemlidir. Sarı makarna ve eriştedeki boya hileleri için Tartrazin ve Erişte Rehberimize bakabilirsiniz.

Markette Etiket Okuma Rehberi: E110 (Günbatımı Sarısı) Ambalajda Nasıl Anlaşılır?

E110’u etikette tanımanın birkaç yolu vardır:

1. Uyarı Cümlesi: En hızlı kontrol, ambalajın içindekiler bölümünde “Çocukların aktivite ve dikkatleri üzerine olumsuz etkileri olabilir” cümlesini aramaktır. Bu cümle varsa ürün E110 veya uyarı gerektiren diğer beş boyadan birini içerir.
2. Türkçe Adlar: “Renklendirici (E110)”, “Gün batımı sarısı”, “Günbatımı sarısı FCF”, “Sunset yellow”.
3. İthal Ürünlerde: “Sunset Yellow FCF”, “Orange Yellow S”, “Colour: E110”, “FD&C Yellow No. 6” (ABD ürünlerinde), “CI 15985”.
4. İlaç ve Takviyelerde: Şurup, efervesan ve kaplı tabletlerin prospektüsündeki yardımcı maddeler listesinde “Sunset Yellow FCF (E110)” veya “Orange Yellow S” olarak yazabilir. Efervesan vitaminlerdeki diğer katkılar için Efervesan Vitaminler Rehberimize bakabilirsiniz.
5. Birlikte Görülenler: E110 çoğu zaman sarı için E102 veya E104 ile, kırmızı tonlar için E129 veya E124 ile birlikte kullanılır. Genel etiket okuma yöntemleri için Gıda Etiketi Nasıl Okunur Rehberimize bakabilirsiniz.

E110 En Çok Hangi Market Ürünlerinde Bulunur?

• Portakal, mandalina ve kayısı aromalı gazlı içecekler ile toz içecekler: Gerçek meyve suyu oranı düşük içeceklere, meyvenin parlak turuncu rengini taklit etmek için eklenir.
• Peynir ve baharat aromalı mısır cipsleri, krakerler ve nachos sosları: Peynir aromalı çeşnilerin “eritilmiş çedar” turuncusunu verir. Cips ve kuruyemiş çeşnilerindeki diğer boya ve katkılar için Soslu Mısır Cipsi ve Kuruyemiş Rehberimize bakabilirsiniz.
• Turuncu şekerlemeler, jöleler, sakızlar ve buzlu dondurmalar: Portakal ve şeftali aromalı jelibon, lolipop, sakız ve meybuzlarda canlı turuncu renk sağlar.
• Hazır paket çorbalar, bulyonlar ve bazı hazır tatlı tozları: Bazı çorba ve tatlı tozlarında “tereyağlı”, “yumurtalı” veya “karamelli” bir renk görüntüsü vermek için kullanılabilir.
• Ağrı kesici/ateş düşürücü çocuk şurupları ve vitamin efervesan tabletleri: Portakal aromalı şurup ve tabletlerde aromaya uygun renk vermek için yardımcı madde olarak yer alabilir.

Kimler Dikkat Etmeli? Hassas Gruplar ve Günlük Maruziyet Uyarısı

E110’da dikkat gerektiren gruplar, uyarı etiketinin ve bilinen yan etkilerin işaret ettiği kişilerdir:

• Çocuklar: Uyarı etiketi doğrudan çocuklar içindir. Renkli içecek, şekerleme, jöle ve cips gibi ürünler çocukların en sık tükettiği ürünler olduğu için, alışverişte uyarı cümlesini taşıyan ürünleri azaltmak en kolay önlemdir.
• Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Tanısı Olan Çocuklar: Southampton çalışması genel çocuk nüfusunda yapılmıştır; ancak boyalı ürünleri azaltmak isteyen aileler için uyarı etiketi kolay bir rehberdir. Beslenme düzenini çocuğunuzun doktoruyla birlikte planlayın.
• Azo Boyalara Duyarlı Olanlar: Daha önce bir gıda boyasından sonra kurdeşen, kaşıntı veya nefes darlığı yaşayanlar E110 içeren ürünlerden uzak durmalıdır.
• İlaç Kullanan Çocukların Aileleri: Şuruplardaki boya miktarı küçüktür ve ilaç tedavisi önceliklidir. Boyasız bir seçenek isterseniz ilacı kendiniz değiştirmeyin, doktorunuza veya eczacınıza danışın.

Mutfakta ve Alışverişte Pratik Çözüm: E110 Yerine Doğal Alternatifler

E110’dan uzak durmak isteyenler turuncu rengi mutfakta doğal yollarla elde edebilir:

• Havuç ve balkabağı: Taze havuç suyu ve balkabağı püresi kek, kurabiye ve tatlılara doğal bir turuncu renk verir. Hazır ürünlerde bu renk E160a beta-karoten olarak görülür.
• Tatlı kırmızı biber ve zerdeçal: Toz tatlı kırmızı biber ve bir tutam zerdeçal, çorba, pilav ve soslarda sarıdan turuncuya kadar renk verir. Hazır ürünlerde bunlar E160c paprika ekstraktı ve E100 kurkumin olarak yazılır.
• Gerçek portakal ve mandalina: Evde hazırlanan portakal veya mandalina suyu, toz içecek ve renkli gazozlara göre hem boyasız hem de gerçek meyvelidir.
• Uyarısız ürün seçimi: Markette renkli bir ürün alırken ambalajda çocuk uyarısı olmayan ve rengini meyve, sebze veya baharattan alan ürünleri seçin; bu ürünlerde helal sertifikasını da kontrol edin.

Alışverişte içindekiler listesi kısa olan, mutfağınızdaki malzemelerle üretilmiş temiz etiketli ürünleri seçmek hem İslam’ın ‘Helâlen Tayyiben’ ölçüsüne uymanızı hem de ailenizin uzun vadeli sağlığını korumanızı sağlar.