E122 (Azorubin (Karmoizin / Kırmızı Sentetik Boya)) Nedir, Helal mi, Zararlı mı?

E122 Nedir, Helal mi? Kısa Cevap

E122 (azorubin, karmoizin), böcek boyası değil, laboratuvarda üretilen sentetik bir kırmızı boyadır. İçinde domuz, böcek veya başka bir hayvansal madde bulunmadığı için kökeni bakımından haram değildir. Ancak E122, Avrupa Birliği ve Türkiye’de ambalajında “çocukların aktivite ve dikkatleri üzerine olumsuz etkileri olabilir” uyarısı taşımak zorunda olan altı boyadan biridir. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA, 2009) kanser veya genetik hasar endişesi bulmamış ve günlük sınırı vücut ağırlığının kilogramı başına 4 mg olarak korumuştur. Bu nedenle sitemizde E122, helallik açısından değil “Helâlen Tayyiben” (helal ve temiz) ilkesi açısından, özellikle çocuk ürünlerinde kaçınılması önerilen boyalar arasında yer alır.

1. E122 (Azorubin / Karmoizin) Nedir?

E122, gıdalara vişne, ahududu ve çilek tonlarında koyu kırmızı renk vermek için kullanılan, suda çözünen sentetik bir azo boyadır. “Azo boya”, molekülünde iki azot atomunun birbirine bağlandığı (azo bağı) bir boya ailesinin adıdır. Bu ailedeki boyalar ucuz, parlak ve ışığa, ısıya dayanıklı oldukları için şekerleme ve içecek sanayisinde yaygın olarak kullanılır.

Aynı madde etiketlerde farklı isimlerle görülür:

• Azorubin (Azorubine): Avrupa ve Türkiye mevzuatındaki adı.
• Karmoizin (Carmoisine): Özellikle İngiltere ve Orta Doğu ürünlerinde kullanılan ticari adı.
• Food Red 3: Bazı teknik belgelerde kullanılan uluslararası boya adı.

Karmoizin ile karmin aynı şey değildir. İsimleri birbirine çok benzediği için tüketiciler sık sık karıştırır. Karmin (E120) koşinil böceğinden elde edilir; karmoizin (E122) ise petrokimya kökenli ham maddelerden laboratuvarda sentezlenir.

E122’nin gıdadaki görevi yalnızca renktir. Tadı, raf ömrünü veya besin değerini değiştirmez. Çilek aromalı bir gazozun veya vişneli bir jölenin “meyveli” görünmesi, çoğu zaman içindeki gerçek meyveden değil bu tür boyalardan gelir.

2. E122 Helal mi? Karmin (E120) ile Farkı

Helallik açısından E122’yi değerlendirirken iki ayrı soruyu birbirinden ayırmak gerekir:

1. Kökeni haram mı? Hayır. E122 sentetik olarak üretildiği için domuz, kesimi belirsiz hayvan veya böcek içermez. Bu yönüyle, böcekten elde edildiği için helal standartlarında kabul görmeyen E120 Karmin’den ayrılır.
2. Tayyib mi? Kur’an-ı Kerim’deki “helâlen tayyiben” ölçüsü, gıdanın yalnızca haram madde içermemesini değil, temiz ve sağlığa zararsız olmasını da gözetir. Çocuklarda dikkat ve hareketlilik üzerine uyarı taşıması zorunlu olan bir boyanın, hiçbir besin değeri katmadan yalnızca renk için kullanılması bu ölçüyle bağdaşmaz. Bu nedenle E122’yi “haram” değil, “kaçınılması önerilen” bir madde olarak değerlendiriyoruz.

Pratikte bir ürünün helal olup olmadığına E122’ye bakarak karar verilmez. Kırmızı bir şekerlemede asıl kontrol edilmesi gereken, jelatinin kaynağı ve böcek boyası E120 olup olmadığıdır. Bu ayrıntılar için Helal Sertifikası Nasıl Verilir? rehberimize bakabilirsiniz.

3. E122 Zararlı mı? EFSA ve Southampton Çalışması Ne Diyor?

EFSA 2009 Değerlendirmesi

EFSA’nın 2009 yeniden değerlendirmesi ve buna ilişkin EFSA açıklaması şu noktaları ortaya koymuştur:

• Günlük Sınır Korundu: E122 için günlük kabul edilebilir alım (ömür boyu her gün alınsa bile sağlık riski beklenmeyen miktar) vücut ağırlığının kilogramı başına 4 mg olarak korunmuştur.
• Çocuklarda Yüksek Tüketim Uyarısı: EFSA, bu boyayı içeren yiyecek ve içecekleri çok tüketen bazı çocuklarda günlük sınırın aşılabileceğini belirtmiştir.
• Alerji ve Hassasiyet: EFSA, E122 ile hassasiyet (intolerans) tepkileri arasında kesin bir sonuca varılamadığını açıklamıştır. Yani “E122 kesin astım yapar” demek bilimsel olarak doğru değildir; ancak boyalara karşı hassas olduğunu bilen kişilerin dikkatli olması yerinde bir önlemdir.

EFSA 2015 Ayrıntılı Tüketim Hesabı

EFSA, 2009’daki çocuk uyarısı üzerine 2015 yılında daha ayrıntılı bir hesap yapmıştır. E122’nin Avrupa’da 50 gıda grubunda kullanımına izin verildiği bu çalışmada:

• Boyanın yasal üst sınırlara kadar kullanıldığı varsayıldığında, küçük çocuklarda ve çocuklarda yüksek tüketen grup günlük sınırı aşmaktadır.
• Üreticilerin gerçek kullanım verileri ve ülkelerin laboratuvar ölçümleri kullanıldığında ise günlük sınır hiçbir yaş grubunda aşılmamıştır.

Southampton Çalışması ve Çocuk Uyarısı

2007’de The Lancet dergisinde yayımlanan Southampton Üniversitesi çalışmasında (PMID: 17825405) 3 yaşındaki 153 ve 8-9 yaşındaki 144 çocuğa, sentetik boyalar ve sodyum benzoat (E211) içeren içecekler veya etkisiz (plasebo) içecekler verilmiştir. Çalışmada kullanılan iki boya karışımının ikisinde de E122 vardı. Sonuçta boyalı içecekler, çocukların hareketlilik puanlarını genel olarak küçük ama anlamlı ölçüde artırmıştır.

Bu çalışmanın iki önemli sınırı vardır: Boyalar tek tek değil karışım halinde verilmiştir ve etki büyüklüğü küçüktür. EFSA bu nedenle çalışmanın tek tek boyalar için kesin bir neden-sonuç ilişkisi kurmadığını belirtmiştir. Buna rağmen Avrupa Birliği ihtiyatlı davranarak bu boyaları içeren gıdalara uyarı yazısını zorunlu hale getirmiştir.

4. Ambalajdaki “Çocukların Aktivite ve Dikkatleri” Uyarısı

Avrupa Birliği’nin 1333/2008 sayılı gıda katkı maddeleri yönetmeliği ve buna uyumlu Türk Gıda Kodeksi, aşağıdaki altı boyadan birini içeren gıdalarda, boyanın adının yanında şu uyarının yazılmasını zorunlu kılar: “Çocukların aktivite ve dikkatleri üzerine olumsuz etkileri olabilir.”

• E102 Tartrazin
• E104 Kinolin Sarısı
• E110 Günbatımı Sarısı
• E122 Azorubin
• E124 Ponso 4R
• E129 Alura Kırmızısı

Bu uyarı market alışverişinde işinizi kolaylaştırır: İçindekiler listesini tek tek okumaya vaktiniz yoksa bile, ambalajın altında bu cümleyi gördüğünüz anda ürünün bu boyalardan en az birini içerdiğini anlarsınız. Çocuklar için alınan şekerleme, jöle, renkli içecek ve pasta süslerinde bu cümleyi aramak en hızlı kontroldür.

5. E122 Yasak mı? Yanlış Bilinenler

İnternette E122 hakkında sık rastlanan bazı bilgiler eksik veya abartılıdır:

• “E122 Avrupa’da yasak”: Doğru değil. E122 Avrupa Birliği’nde ve Türkiye’de izinlidir; yalnızca uyarı etiketi zorunludur.
• “E122 ABD’de yasaklandı”: Kısmen yanlış. Avustralya-Yeni Zelanda gıda otoritesinin karşılaştırma tablosuna göre ABD’de azorubin için hiç izin başvurusu yapılmamıştır. Yani ABD’de gıdalarda kullanılamaz, ancak bunun sebebi bir yasak kararından çok izin alınmamış olmasıdır.
• “E122 kanser yapar”: EFSA’nın 2009 değerlendirmesi, E122’nin genetik hasar veya kanser yapıcı etkisi konusunda bir endişe bulmamıştır.
• “E122 böcek boyasıdır”: Yanlış. Böcek boyası E120 karmindir. Karmoizin adının karmine benzemesi bu karışıklığa yol açar.

Bu düzeltmeler E122’yi “masum” yapmaz. Hiçbir besin değeri olmayan, yalnızca görüntü için eklenen ve çocuk uyarısı taşıyan bir boyayı, özellikle çocuk beslenmesinde gereksiz görmek için yeterli neden vardır.

6. Kırmızı Renklendiriciler Karşılaştırması: Hangisi Helal, Hangisi Kaçınılmalı?

Kırmızı ve pembe gıdaların etiketinde E122 yerine veya yanında şu kodlar da görülebilir:

Tablodan çıkan sonuç şudur: Kırmızı renk için helal ve uyarı gerektirmeyen en sorunsuz seçenek pancar kırmızısıdır (E162). Antosiyaninler (E163) siyah havuç veya meyveden suyla elde edildiğinde helaldir; yalnızca şarap posasından elde edilen ithal türlerinde kaynak kontrolü gerekir.

Markette Etiket Okuma Rehberi: E122 (Azorubin) Ambalajda Nasıl Anlaşılır?

E122 etiketlerde farklı şekillerde yazılabilir:

1. Kod veya Adıyla: “Renklendirici: E122”, “Renklendirici: Azorubin” veya “Karmoizin” olarak yazılır.
2. Uyarı Cümlesiyle: E122 içeren ürünün ambalajında “Çocukların aktivite ve dikkatleri üzerine olumsuz etkileri olabilir” uyarısı bulunmalıdır. Bu cümleyi gördüğünüzde içindekiler listesinde hangi boyanın kullanıldığına bakın.
3. İthal Ürünlerde: “Carmoisine”, “Azorubine”, “Colour (E122)” veya Arapça etiketli ürünlerde yalnızca “E122” olarak görülür. Orta Doğu ve Asya kaynaklı şekerleme, lokum ve şerbet konsantrelerinde daha sık karşılaşılır.
4. İlaç ve Şuruplarda: Bazı öksürük şurubu, pastil ve gargaralarda renklendirici olarak bulunabilir. İlaçlarda boyanın adı genellikle prospektüsteki “yardımcı maddeler” bölümünde yazar.
5. Birlikte Kontrol: Kırmızı renkli bir üründe E122 yoksa, kırmızı rengin kaynağı E120 karmin olabilir. Etikette “karmin”, “koşinil” veya “E120” varsa ürün helal açısından ayrıca sorunludur. Genel yöntem için Gıda Etiketi Nasıl Okunur Rehberimize bakabilirsiniz.

E122 En Çok Hangi Market Ürünlerinde Bulunur?

• Çilek, vişne, ahududu ve orman meyvesi aromalı gazozlar ve şuruplar: Meyve oranı düşük olan içeceklere meyveli görüntüsü vermek için kullanılır. Hazır şerbet tozlarında ve konsantrelerde de sık görülür; bu ürünlerin gerçek meyveli ev yapımı karşılıklarını Geleneksel Şerbetler Rehberimizde anlattık.
• Kırmızı jöleler, yumuşak şekerlemeler, lolipoplar ve sakızlar: Isıya ve ışığa dayanıklı olduğu için pişirilen şeker kütlesinde rengini kaybetmez.
• Pastacılık süsleme jelleri, badem ezmesi ve kırmızı kek karışımları: Az miktarla yoğun renk verdiği için hazır pasta süslerinde tercih edilir.
• Meyve aromalı endüstriyel yoğurtlar, dondurmalar ve pudingler: Meyve parçası az olan ürünlerde rengi koyulaştırmak için eklenebilir.
• Öksürük şurupları, boğaz pastilleri ve ağız bakım gargaraları: Ürüne tanıdık bir kırmızı renk vermek için kullanılır.

Demlenmiş çaya boya katılması gibi taklit uygulamalarda da E122 dahil kırmızı azo boyalar kullanılabilmektedir. Bunun nasıl anlaşılacağını Çayda Gıda Boyası Rehberimizde anlattık.

Kimler Dikkat Etmeli? Hassas Gruplar ve Günlük Maruziyet Uyarısı

• Küçük Çocuklar: E122 en çok çocukların sevdiği şekerleme, jöle, renkli içecek ve pasta süslerinde bulunur. EFSA’nın hesaplarında günlük sınıra en çok yaklaşan grup küçük çocuklardır. Günlük sınır vücut ağırlığına göre hesaplandığı için 20 kilogramlık bir çocuk için bu değer yalnızca 80 mg’dır. Aynı gün içinde renkli şeker, gazoz ve pasta bir arada tüketildiğinde boya alımı hızla artar.
• Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Tanısı Olan Çocuklar: Southampton çalışması genel çocuk nüfusunda küçük bir etki bulmuştur. Bu tanıyı almış çocukların ailelerinin, sentetik boyalı ürünleri bir süre azaltıp çocuktaki değişimi gözlemlemesi zararsız ve uygulanabilir bir yoldur. Tedavi konusunda ise mutlaka çocuğun doktoruyla konuşulmalıdır.
• Boya Hassasiyeti Olduğunu Bilenler: Daha önce sentetik boyalı bir ürünle kurdeşen veya kaşıntı yaşadığını fark eden kişilerin E122 içeren ürünlerden uzak durması yerinde bir önlemdir. EFSA bu konuda kesin bir sonuca varılamadığını belirtse de kişisel deneyim önemlidir.
• İlaç Kullananlar: Boyalı şuruplar konusunda endişeniz varsa eczacınıza aynı etken maddenin boyasız bir seçeneği olup olmadığını sorabilirsiniz.

Mutfakta ve Alışverişte Pratik Çözüm: E122 Yerine Doğal Alternatifler

E122, çocuk uyarısı taşıyan ve gıdaya renk dışında hiçbir şey katmayan bir boya olduğu için, özellikle çocuk ürünlerinde ondan kaçınmak kolay ve mantıklıdır. Aynı kırmızıyı doğal yollarla elde etmek mümkündür:

• E162 Pancar Kökü Kırmızısı: Evde kırmızı pancarı rendeleyip suyunu sıkarak pembe krema, pembe pilav veya kek hamuru renklendirebilirsiniz. Sanayide de E122’nin en yaygın doğal yerine geçen boyasıdır.
• E163 Antosiyaninler (siyah havuç, böğürtlen, hibiskus): Siyah havuç suyu, karadut veya hibiskus (halk arasında nar çiçeği çayı) demi; şerbet, jöle ve içeceklerde koyu kırmızı-mor renk verir. Ekşi ortamda daha kırmızı görünür, bu yüzden biraz limonla birlikte kullanılabilir.
• E160d Likopen (domates özütü): Daha çok turuncu-kırmızı tonlar verir; sos ve tuzlu ürünlere uygundur.
• Alışverişte: Çocuklar için şekerleme ve içecek alırken ambalajda “çocukların aktivite ve dikkatleri” uyarısı olmayan, renklendirici olarak “pancar kırmızısı”, “siyah havuç konsantresi” veya “meyve-sebze özütü” yazan ürünleri seçin.

Alışverişte içindekiler listesi kısa olan, mutfağınızdaki malzemelerle üretilmiş temiz etiketli ürünleri seçmek hem İslam’ın ‘Helâlen Tayyiben’ ölçüsüne uymanızı hem de ailenizin uzun vadeli sağlığını korumanızı sağlar.