E900 Zararlı mı? Kısa Cevap
Hayır, izin verilen miktarlarda zararlı değildir ve helaldir. E900 (dimetil polisiloksan), kızartma yağlarında, reçelde ve içeceklerde köpürmeyi önlemek için milyonda birkaç birim gibi çok düşük miktarlarda kullanılan bir silikon yağıdır. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi’nin (EFSA, 2020) yeniden değerlendirmesine göre ağızdan alınan E900’ün yüzde 99,9’undan fazlası emilmeden dışkıyla atılır, genetik hasar endişesi yoktur ve gerçek tüketim günlük güvenli sınırın çok altındadır. EFSA bu yüzden eski sınırı kaldırıp daha yüksek, yeni bir güvenli sınır belirlemiştir. Helallik açısından dikkat edilmesi gereken E900 değil, E900’lü yağda neyin kızartıldığıdır.
1. E900 (Dimetil Polisiloksan / PDMS) Nedir?
E900 kodlu dimetil polisiloksan (kısaca PDMS), silisyum ve oksijen atomlarının bir zincir gibi dizildiği, bu zincire metil gruplarının bağlandığı sentetik bir silikon polimeridir. Renksiz, kokusuz, tatsız, yağ kıvamında bir sıvıdır.
Gıdadaki tek görevi köpük önlemektir. Yüzey gerilimi çok düşük olduğu için köpük kabarcıklarının çeperine yerleşir ve kabarcıkları patlatır. Bu yüzden kızartma yağlarında, kaynatılan reçellerde ve dolum sırasında köpüren içeceklerde kullanılır.
Adındaki “silikon”, kum ve cam gibi maddelerin yapısındaki E551 silikon dioksit ile karıştırılmamalıdır. E551 bir toz mineraldir; E900 ise sıvı bir silikon polimeridir. Bazı ticari köpük önleyici karışımlarda iki madde birlikte bulunur.
Kozmetikteki dimetikon ve ilaçtaki simetikon
Şampuan ve saç kremi etiketlerinde “Dimethicone” diye gördüğünüz silikon, kimyasal olarak E900 ile aynı ailedendir. Bebek gaz damlalarındaki simetikon ise dimetil polisiloksan ile az miktarda silikon dioksitin karışımıdır ve bağırsaktaki gaz kabarcıklarını aynı mantıkla söndürür. Saç ürünlerindeki silikonların birikmesi ve gusül açısından durumu Saç Kremi ve Silikon Rehberimizde, gaz damlalarındaki diğer katkılar ise Bebek Gaz Damlası Rehberimizde anlatılmıştır.
2. Üretim Yöntemi ve Kökeni
Dimetil polisiloksan doğada bulunmaz; sentetik olarak üretilir:
- Silan Sentezi: Kuvars kumundan elde edilen silisyum, metil klorür gazıyla tepkimeye sokularak dimetildiklorosilan adlı ara madde elde edilir.
- Zincir Oluşturma: Bu ara madde suyla tepkimeye girerek silikon zincirlerine dönüşür. Zincir uzunluğu, istenen kıvama (viskoziteye) ulaşılana kadar kontrol edilir.
- Arıtma: Küçük moleküllü yan ürünler ve katalizör kalıntıları yüksek sıcaklıkta ve çok düşük basınçta damıtılarak uzaklaştırılır.
Gıdaya katılan E900’ün kıvamı, saflığı ve kirletici sınırları Avrupa Birliği’nin 231/2012 sayılı saflık yönetmeliğiyle belirlenir. Üretimde hayvansal yağ, kemik veya etil alkol kullanılmaz.
3. E900 Helal mi? İslam Fıkhı ve TS OIC/SMIIC 1 Hükmü
E900 dimetil polisiloksan, İslami ölçülere göre helaldir:
- Sentetik ve Mineral Köken: Kum kaynaklı silisyum ve metil klorürden sentezlendiği için necis sayılan hiçbir hayvansal unsur veya alkol barındırmaz.
- Su Bazlı Ürünlerde Emülsiyon: E900 yağda çözünür. Meyve suyu ve içecek gibi su bazlı ürünlerde kullanılabilmesi için bazen emülgatörlerle (E471, E435 polisorbat 60 gibi) sulu emülsiyon haline getirilir. Bu emülgatörlerin kaynağı ayrıca önem taşır.
- Kızartma Yağında Asıl Soru: E900’lü yağda helal olmayan et veya tavuk kızartılmışsa, aynı yağda kızartılan patates de helal açısından sorunlu hale gelir. Bu, E900’ün değil, mutfak düzeninin sorunudur. Restoranlarda yağ ve fritöz paylaşımı için Restoran ve Fast-Food Çapraz Bulaşma Rehberimize bakabilirsiniz.
- TS OIC/SMIIC 1 ve HAK: İslam İşbirliği Teşkilatı’nın 48 üye ülkesinin ortak standardı olan TS OIC/SMIIC 1 (Helal Gıda Genel Kılavuzu) kapsamında kızartılmış ve işlenmiş ürünlerde Helal Akreditasyon Kurumu (HAK) onaylı helal sertifikası aranmalıdır.
4. E900 Zararlı mı? EFSA 2020 Yeniden Değerlendirmesi
EFSA’nın Gıda Katkı Maddeleri ve Aromalar Paneli 2020’de E900’ü yeniden değerlendirmiştir (EFSA, 2020). Öne çıkan bulgular şunlardır:
- Neredeyse Hiç Emilmez: Fare, sıçan, maymun ve insan çalışmalarında ağızdan alınan dimetil polisiloksanın yalnızca çok küçük bir kısmının emildiği, yüzde 99,9’undan fazlasının değişmeden dışkıyla atıldığı görülmüştür.
- Genetik Hasar ve Vücut İçi Etki Yok: Panel, genetik hasar açısından endişe bulunmadığını ve test edilen hiçbir türde ve dozda vücut içi olumsuz etki görülmediğini belirtmiştir.
- Göz Bulgusu Neden Önemsiz Sayıldı? Bazı sıçan çalışmalarında gözün saydam tabakasında bulanıklık görülmüştür. Panel bunu, hayvanların yem ve dışkıdaki silikonla gözlerinin doğrudan temas etmesine bağlamış; vücuda emilen maddeden kaynaklanmadığı sonucuna varmıştır.
- Daha Yüksek Yeni Sınır: 26 aylık bir sıçan çalışmasında olumsuz etki görülmeyen en yüksek doz (dişilerde günde kilogram başına 1.742 mg) esas alınmış, 100 katlık güvenlik payıyla günde kilogram başına 17 mg yeni günlük güvenli alım sınırı (ADI) belirlenmiştir. 1990’dan beri geçerli olan 1,5 mg/kg sınırı kaldırılmıştır.
- Gerçek Tüketim Sınırın Çok Altında: İzin verilen en yüksek düzeylere göre yapılan hesapta bile en yüksek alım küçük çocuklarda görülmüş; ortalama günde kilogram başına 0,23 mg, en çok tüketen %5’lik grupta 0,51 mg olarak bulunmuştur. Bu, yeni sınırın yaklaşık otuzda biridir.
- Saflık Uyarısı: Panel, insanlarda emilebilen küçük halkalı siloksanların E900’de bulunmaması için AB saflık kriterlerinin güncellenmesini önermiştir.
Kızartma yağında E900: Yağın bozulmasını yavaşlatır, ama yağ yine de eskir
EFSA görüşünde aktarılan çalışmalara göre E900, 180 derecede patates kızartılan kanola yağında bozulma ürünlerinin (toplam polar bileşikler) artışını belirgin şekilde yavaşlatmıştır. Ayrıca E900’lü yağda kızartılan patatesin yağdaki silikonun bir kısmını üzerine aldığı gösterilmiştir. Bu yüzden E900’lü yağda kızartılan ürünlerde de çok az miktarda E900 bulunur.
Burada tüketici açısından önemli nokta şudur: E900 köpürmeyi bastırdığı için, köpürme artık “yağ eskidi” uyarısı olarak işe yaramayabilir. Yağın değiştirilip değiştirilmediğini anlamak için rengine, kokusuna ve kıvamına bakmak gerekir. Rafine yağ üretimi ve kızartma yağı seçimi için Rafine Sıvı Yağlar Rehberimize bakabilirsiniz.
5. E900 Hangi Gıdalarda, Ne Kadar Kullanılabilir?
EFSA görüşünde listelendiği üzere E900, Avrupa Birliği’nin 1333/2008 sayılı katkı maddeleri yönetmeliğinde 14 gıda grubunda, kilogram veya litre başına 10 ile 100 mg arasında üst sınırlarla izinlidir:
| Gıda Grubu | Kısıtlama | En Yüksek Miktar |
|---|---|---|
| Sıvı ve katı yağlar | Yalnızca kızartma yağları | 10 mg/kg |
| Konserve ve kavanoz meyve-sebze | Yok | 10 mg/kg |
| Reçel, jöle, marmelat ve benzeri sürülebilir ürünler | Yok | 10 mg/kg |
| Şekerlemeler, süsleme ve kaplamalar | Yok | 10 mg/kg |
| Sakız | Yok | 100 mg/kg |
| Kızartma için hamur kaplamaları | Yok | 10 mg/kg |
| Çorba ve bulyonlar | Yok | 10 mg/kg |
| Meyve suları | Yalnızca ananas suyu ve bazı İskandinav şuruplu içecekleri | 10 mg/l |
| Aromalı içecekler | Yok | 10 mg/l |
| Takviye edici gıdalar | Yalnızca efervesan tabletler (suda çözülmüş hali için) | 10 mg/l |
Bunlara ek olarak E900; meyve parlatıcılarında taşıyıcı olarak, karoten, paprika ve likopen gibi renk preparatlarında ve gıda aromalarında (aromada kilogram başına en çok 10 mg) kullanılabilir. Bu yüzden etiketinde E900 yazmayan bir üründe de aroma veya renk preparatından taşınmış çok küçük miktarlar bulunabilir.
Tabloyu gündelik ölçüye çevirirsek: Kilogram başına 10 mg, bir litre kızartma yağında (yaklaşık 0,9 kg) en fazla 9 mg silikon demektir; bu, yağın ağırlıkça en fazla yüz binde biridir.
Markette Etiket Okuma Rehberi: E900 (Dimetil Polisiloksan) Ambalajda Nasıl Anlaşılır?
E900 ambalajlarda şu biçimlerde yazılabilir:
- Türkçe Etiketlerde: “Köpük önleyici (E900)”, “Köpük önleyici: Dimetil polisiloksan” veya “Dimetilpolisiloksan” şeklinde yazılır. Bazı etiketlerde işlev adı yanlışlıkla farklı yazılsa da E900’ün gıdadaki işlevi köpük önlemedir.
- İthal Ürünlerde: “Dimethyl polysiloxane”, “Dimethylpolysiloxane”, “Polydimethylsiloxane”, “Antifoaming agent (E900)”.
- Teneke Kızartma Yağlarında: Restoran ve endüstri tipi büyük ambalajlı kızartma yağlarında “köpük önleyici” ibaresi aranmalıdır. Evde kullanılan şişe ayçiçek veya zeytinyağlarında E900 genellikle bulunmaz.
- Efervesan Tabletlerde: Suda eriyen vitamin tabletlerinde köpüğün taşmasını engellemek için E900 görülebilir. Bu tabletlerdeki sodyum ve diğer katkılar için Efervesan Vitaminler Rehberimize bakabilirsiniz.
- Restoranda Etiket Yoktur: Fast-food restoranlarında kızartılan ürünlerde etiket bulunmadığı için E900 kullanılıp kullanılmadığını öğrenmenin yolu işletmeye sormaktır. Genel etiket okuma yöntemleri için Gıda Etiketi Nasıl Okunur Rehberimize bakabilirsiniz.
E900 En Çok Hangi Market Ürünlerinde Bulunur?
- Fast-food ve endüstriyel fritöz/kızartma yağları: Patates, nugget ve hamur işlerinin kızartıldığı yağların köpürüp taşmasını önler ve yağın havayla temas eden yüzeyinde bozulmayı yavaşlatır.
- Reçel, marmelat ve meyve/sebze konserveleri: Meyve şekerle kaynatılırken yüzeyde oluşan köpüğü bastırır; böylece köpüğün elle alınmasına gerek kalmaz ve kavanoz dolumu düzgün olur.
- Meyve suları, gazlı içecekler ve toz içecek karışımları: Özellikle ananas suyu ve aromalı içeceklerin şişeleme sırasında köpürüp taşmasını engeller.
- Sakız bazları: E900’ün en yüksek izinli miktarla kullanılabildiği tek gıda grubu sakızdır; sakız hamurunun işlenmesini kolaylaştırır.
Kimler Dikkat Etmeli? Hassas Gruplar ve Günlük Maruziyet Uyarısı
E900, EFSA’ya göre bildirilen kullanımlarda güvenlik endişesi oluşturmayan bir maddedir. Dikkat gerektiren noktalar E900’ün kendisinden çok kullanıldığı ürünlerle ilgilidir:
- Sık Kızarmış Yiyecek Tüketenler: E900’lü yağda kızartılan ürünlerin asıl sağlık yükü yağ, tuz ve yüksek ısıda oluşan maddelerdir. E900’ün güvenli olması, kızarmış yiyeceklerin sık tüketilmesini sağlıklı yapmaz.
- Helal Hassasiyeti Olanlar: Fritöz yağının ortak kullanıldığı restoranlarda patates kızartması gibi bitkisel ürünler bile helal olmayan etlerle aynı yağa girmiş olabilir. Helal sertifikalı işletmeleri tercih edin.
- Küçük Çocuklar: EFSA hesabında en yüksek E900 alımı küçük çocuklarda görülmüş, ancak bu değer bile güvenli sınırın çok altında kalmıştır. Çocuklarda dikkat edilmesi gereken, aromalı içecek ve kızarmış atıştırmalık sıklığıdır.
- Bebeğine Gaz Damlası Verenler: Simetikon içeren gaz damlaları ilaçtır; E900’ün gıdada güvenli olması, bu damlaların doz önerisi dışında kullanılabileceği anlamına gelmez.
Mutfakta ve Alışverişte Pratik Çözüm: E900 Yerine Doğal Alternatifler
E900 helal ve izin verilen miktarlarda güvenli bir madde olduğu için ondan kaçınmanız gerekmez. Daha az işlenmiş ürünleri tercih etmek isteyenler için şu yollar vardır:
- Köpük önleyici katkı içermeyen sızma zeytinyağı veya soğuk sıkım bitkisel yağlar: Evde kullanılan şişe yağlarda genellikle E900 bulunmaz. Kızartma için ısıya dayanıklı bir yağ seçip tek kullanımdan sonra atmak, köpük sorununu da büyük ölçüde ortadan kaldırır.
- Kuru malzeme, az yağ: Patatesi ve sebzeleri kızartmadan önce iyice kurulamak, tencereyi yarıdan fazla doldurmamak ve malzemeyi azar azar atmak taşmayı önler.
- Evde fırınlama veya katkısız geleneksel pişirme: Fırında veya az yağla tavada pişirme, kızartma yağına hiç ihtiyaç bırakmaz.
- Ev reçelinde köpük: Reçel kaynarken çıkan köpüğü kaşıkla almak geleneksel ve katkısız bir yöntemdir.
Alışverişte içindekiler listesi kısa olan, mutfağınızdaki malzemelerle üretilmiş temiz etiketli ürünleri seçmek hem İslam’ın ‘Helâlen Tayyiben’ ölçüsüne uymanızı hem de ailenizin uzun vadeli sağlığını korumanızı sağlar.