E160e (Beta-apo-8'-karotenal (C 30)) Nedir, Helal mi, Zararlı mı?

E160e Nedir? Kısa Cevap

E160e, beta-apo-8’-karotenal adlı turuncu-kırmızı renkli bir karotenoid boyanın kodudur. Portakallı içeceklere, eritme peynirine, soslara ve şekerlemelere turuncu renk vermek için kullanılır. Doğada az miktarda bulunur ama gıdalardaki ticari E160e kimyasal sentezle üretilir. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi’ne (EFSA, 2014) göre bildirilen kullanım düzeylerinde güvenlik endişesi oluşturmaz. Boyanın kendisi hayvansal değildir; ancak sulu ürünlerde kullanılabilmesi için jelatinli bir taşıyıcıya hapsedilebildiğinden helal sertifikası olmayan ürünlerde şüphelidir.

1. E160e (Beta-apo-8’-karotenal / C 30) Nedir?

E160e Beta-apo-8’-karotenal, karotenoid ailesine ait bir gıda boyasıdır. Karotenoidler havuca, balkabağına ve portakala turuncu rengini veren doğal pigmentlerdir. E160e, beta-karotenin bir ucunun kısaltılmasıyla oluşan bir yapıdadır; molekülünde 30 karbon atomu bulunduğu için teknik adlarda C 30 olarak da geçer.

• Doğada Az, Sanayide Sentetik: Bazı meyve ve sebzelerde doğal olarak bulunsa da bu miktarlar boya üretimine yetmez. Gıda sanayisinde kullanılan E160e neredeyse tamamen kimyasal sentezle üretilir.
• Renk Tonu: E160a Beta-karoten sarı-turuncu bir ton verirken, E160e daha koyu, kızıla çalan bir turuncu verir. Bu yüzden portakal ve mandalina aromalı içeceklerde ve eritme peynirlerinde tercih edilir.
• Saflık Kuralları: Gıdaya katılan E160e’nin saflık ölçütleri Avrupa Birliği’nin 231/2012 sayılı yönetmeliğinde belirlenmiştir; kullanımı ise 1333/2008 sayılı katkı yönetmeliğine dayanır.

2. E160e Helal mi? Gizli Taşıyıcı Sorunu

E160e molekülünün kendisi sentetik olduğu için özü itibarıyla haram değildir. Sorun, boyanın ürüne nasıl taşındığındadır:

1. Suda Çözünmez, Havada Bozulur: Saf E160e yağda çözünür, suda çözünmez ve oksijenle temas edince rengi kolayca solar. İçecek, meyve suyu, yoğurt ve dondurma üreticilerinin kullanabilmesi için boya üreticileri onu suda dağılabilen küçük toz taneciklerine (sanayide “boncuk” denir) hapseder.
2. Taneciğin Kabuğu Ne? Bu taneciklerin koruyucu kabuğu bazı ürünlerde jelatinden (E441) yapılır. Jelatin domuzdan veya İslami usulle kesilmemiş sığırdan elde edilmişse taşıyıcı helal olmaz. Bitkisel seçeneklerde ise kabuk akasya gamı (E414), OSA nişastası (E1450) gibi modifiye nişastalar veya balık jelatini ile yapılabilir.
3. Yağlı Ürünlerde Emülgatör: Margarin ve sos gibi yağlı ürünlerde E160e yağ içinde çözeltiler halinde kullanılır ve yanına E471 mono ve digliseritler gibi kaynağı belirsiz emülgatörler eklenebilir.
4. Etikette Görünmez: Taşıyıcı madde son üründe ayrı bir işlev görmediği için genellikle içindekiler listesinde ayrıca yazılmaz. Tüketici etikette yalnızca “Renklendirici (E160e)” görür.

48 İslam ülkesinin ortak standardı olan OIC/SMIIC 1:2019 Helal Gıda Genel Kılavuzu, katkıların taşıyıcı ve yardımcı maddelerinin de helal olmasını gerektirir. Türkiye’de Helal Akreditasyon Kurumu (HAK) tarafından yetkilendirilmiş belgelendirme kuruluşları, denetimde boyanın taşıyıcısını da kontrol eder. Jelatinin kaynağı ve helal kesim konusunu Jelatin Helal mi Rehberimizde ayrıntılı olarak anlattık.

3. E160e Zararlı mı? EFSA’nın Değerlendirme Süreci

E160e’nin güvenlik değerlendirmesi, düzenleyicilerin yeni veriyle görüşünü nasıl güncellediğini gösteren iyi bir örnektir.

Eski Sınır Geri Çekildi (2000)

E160e için daha önce belirlenmiş olan günlük kabul edilebilir alım miktarı, Avrupa Birliği Gıda Bilim Komitesi tarafından 2000 yılında geri çekilmişti. Yani bir süre güncel bir güvenlik sınırı bulunmuyordu.

EFSA 2012: Düşük Bir Sınır ve Aşılma Uyarısı

EFSA 2012 yeniden değerlendirmesinin bulguları şunlardır:

• Genetik Hasar Endişesi Yoktur: Laboratuvar ve hayvan çalışmaları genetik hasar açısından endişe vermemiştir.
• Üreme ve Gelişim: Üreme ve gelişim üzerine yapılan çalışmalarda denenen en yüksek dozda (kilogram başına günde 500 mg) etki görülmemiştir.
• Böbrekte Bulgu: 13 haftalık bir sıçan çalışmasında, kilogram başına günde 10 mg dozda böbrek hücrelerinde küçük damlacık birikimi artmıştır.
• Yeni Sınır: Bu bulguya ve geniş bir güvenlik payına dayanarak sınır kilogram başına günde 0,05 mg olarak belirlenmiştir. Bu düşük sınırla yapılan hesapta yetişkinlerin ortalamada sınıra ulaştığı, çocukların ise ortalamada sınırı aştığı bulunmuştur.

EFSA 2014: Sınır Yeniden Değerlendirildi

EFSA 2014 görüşünde, 13 haftalık çalışmanın tüm böbrek dokusu örnekleri daha iyi görüntüleme koşullarında yeniden incelenmiştir. Bu yeni bilgiyle etkisiz doz kilogram başına günde 30 mg olarak belirlenmiş ve günlük kabul edilebilir alım miktarı kilogram başına günde 0,3 mg’a yükseltilmiştir. EFSA, gıda sanayisinin bildirdiği kullanım düzeylerinin güvenlik endişesi oluşturmadığı sonucuna varmıştır. EFSA aynı zamanda bu hesabın yalnızca sınırlı sayıda gıda grubuna ait verilere dayandığını da belirtmiştir.

Bu Sınır Pratikte Ne Demek?

Basit hesapla, kilogram başına günde 0,3 mg:

• 60 kiloluk bir yetişkin için günde yaklaşık 18 mg,
• 20 kiloluk bir çocuk için günde yaklaşık 6 mg E160e demektir.

Çocuklar vücut ağırlıklarına göre daha fazla renkli içecek ve şekerleme tükettiği için sınıra yetişkinlerden daha kolay yaklaşır. Renkli içecek ve şekerlemeleri günlük alışkanlık haline getirmemek bu açıdan da mantıklıdır.

Azo Boyalarla Karşılaştırma

E160e, çocuklarda dikkat ve davranış tartışmasına konu olan E110 Günbatımı Sarısı gibi sentetik azo boyalar grubunda yer almaz. Portakallı bir içecekte azo boya yerine E160e kullanılması sağlık açısından daha az tartışmalı bir seçimdir; ancak helallik açısından taşıyıcı sorunu ayrıca değerlendirilmelidir.

4. Turuncu Boyalar Karşılaştırması: E160e ve Akrabaları

Portakallı içecek, peynir ve şekerleme etiketlerinde E160e’nin yerine veya yanında şu turuncu boyalar da görülebilir:

Karotenoid boyaların ortak sorunu aynıdır: Hepsi yağda çözünür ve sulu ürünlerde bir taşıyıcıya ihtiyaç duyar. Bu yüzden helallik açısından kodun kendisinden çok, ürünün helal sertifikası veya vegan logosu taşıyıp taşımadığı belirleyicidir.

5. Portakallı İçecek ve Eritme Peynirinde Rengin Kaynağı Nasıl Anlaşılır?

Turuncu renkli bir ürünün rengini meyveden mi yoksa katkıdan mı aldığını anlamak için şu ipuçları işe yarar:

• Meyve Oranına Bakın: “Portakal aromalı içecek” yazan ve meyve suyu oranı düşük olan ürünlerde rengin büyük kısmı genellikle katkıdan gelir. Yüzde yüz meyve suyunda renk meyvenin kendisindendir ve E160e gibi boyalara ihtiyaç duyulmaz.
• “Renklendirici” Başlığını Arayın: İçindekiler listesinde “Renklendirici (E160e)”, “Renklendirici (beta-apo-8’-karotenal)” veya birden fazla karotenoid kodu yan yana görülebilir.
• Eritme Peyniri ve Peynir Soslarında: Tost peyniri ve cheddar tipi sosların sarı-turuncu rengi çoğu zaman E160e, E160a veya annatto gibi boyalardan gelir. Eritme peynirindeki diğer katkılar için Kaşar ve Tost Peyniri Rehberimize bakabilirsiniz.
• Efervesan Tabletlerde: Turuncu renkli suda eriyen vitaminlerde renk çoğu zaman bir karotenoidden gelir. Bu ürünlerdeki tatlandırıcı ve sodyum konusu Efervesan Vitaminler Rehberimizde ele alınmıştır.

Markette Etiket Okuma Rehberi: E160e (Beta-apo-8’-karotenal) Ambalajda Nasıl Anlaşılır?

1. Yerli Ürünlerde: “Renklendirici (E160e)”, “Renklendirici: Beta-apo-8’-karotenal” veya “Renklendirici: Apokarotenal” şeklinde yazılır.
2. İthal Ürünlerde: “Beta-apo-8’-carotenal”, “Apocarotenal”, “Colour (E160e)” veya “C30 apocarotenal”.
3. Birlikte Görülen Kodlar: Sıklıkla E160a beta-karoten veya E160c paprika ekstraktı ile birlikte kullanılır. Birden fazla karotenoid kodu görüyorsanız ürünün rengi tamamen katkıdan geliyor olabilir.
4. Helal ve Vegan Logosu: Taşıyıcı madde etikette yazmadığı için içecek, yoğurt, dondurma ve şekerlemelerde HAK onaylı helal sertifikası veya güvenilir bir vegan logosu arayın.
5. Yağlı Ürünlerde Birlikte Okuma: Margarin ve soslarda E160e’nin yanında E471 gibi emülgatörler varsa, onların kaynağı da helallik açısından önemlidir. Genel etiket okuma yöntemleri için Gıda Etiketi Nasıl Okunur Rehberimize bakabilirsiniz.

E160e En Çok Hangi Market Ürünlerinde Bulunur?

• Portakal, mandalina ve tropikal meyve aromalı gazlı/gazsız içecekler: Meyve suyu oranı düşük içeceklere gerçek meyve suyunu andıran koyu turuncu rengi verir; bu ürünlerde suda dağılan taneciklerle kullanılır.
• Eritme peynirleri, peynir sosları, margarinler ve salata sosları: Peynir ve margarine olgun, sarımsı-turuncu bir görünüm kazandırır; yağlı ürünlerde yağda çözünmüş halde eklenir.
• Meyveli yoğurtlar, dondurmalar, pudingler ve krema dolguları: Portakal, şeftali veya kayısı aromalı ürünlerde meyvenin rengini taklit eder.
• Şekerlemeler, sakızlar ve multivitamin efervesan tabletleri: Turuncu renkli şekerleme ve tabletlerde renk verir.

Kimler Dikkat Etmeli? Hassas Gruplar ve Günlük Maruziyet Uyarısı

• Helal Hassasiyeti Olanlar: Taşıyıcının kaynağı etiketten anlaşılamadığı için sertifikasız içecek, yoğurt ve şekerlemelerde E160e görüldüğünde helal sertifikası veya vegan logosu aranmalıdır.
• Çocuklar: EFSA’nın 2012 hesabında çocukların, o zamanki düşük sınırı ortalamada aştığı görülmüştür. Sınır 2014’te yükseltilmiş olsa da çocuklar vücut ağırlığına göre en çok renkli içecek ve şekerleme tüketen gruptur. Bu ürünleri günlük alışkanlık yapmamak hem şeker hem boya alımını azaltır.
• Vejetaryen ve Veganlar: Jelatinli taşıyıcı ihtimali nedeniyle vegan logosu olmayan ürünlerde E160e’nin hayvansal içerik taşıyıp taşımadığı belirsizdir.
• Genel Tüketici: E160e’nin kendisi düşük riskli bir boyadır. Asıl dikkat edilmesi gereken, bu boyayla renklendirilen ürünlerin çoğunun şekerli içecek ve atıştırmalık olmasıdır.

Mutfakta ve Alışverişte Pratik Çözüm: E160e Yerine Doğal Alternatifler

E160e helal açısından şüpheli olduğu için sertifikasız ürünlerde ondan kaçınmak mantıklıdır. Turuncu rengi doğal yoldan elde etmek kolaydır:

• Gerçek havuç suyu, portakal suyu ve balkabağı püresi: Evde yapılan içecek, puding ve keklerde turuncu rengi doğrudan meyve ve sebzeden alabilirsiniz. Yüzde yüz meyve suyu, aromalı içeceklere göre hem renk hem içerik açısından daha temizdir.
• Paprika ve zerdeçal: Evde sos ve hamur işlerinde bir tutam tatlı toz biber veya zerdeçal sıcak bir turuncu-sarı renk verir. Sanayi ürünlerinde bunların karşılığı olan E160c ve E100 kodları da taşıyıcıları nedeniyle helal sertifikası gerektirir.
• Helal sertifikalı veya vegan logolu ürünler: Hazır içecek, yoğurt veya şekerleme alacaksanız HAK onaylı helal sertifikası veya vegan logosu taşıyan ürünleri seçin; bu ürünlerde taşıyıcının kaynağı denetlenmiştir.

Alışverişte içindekiler listesi kısa olan, mutfağınızdaki malzemelerle üretilmiş temiz etiketli ürünleri seçmek hem İslam’ın ‘Helâlen Tayyiben’ ölçüsüne uymanızı hem de ailenizin uzun vadeli sağlığını korumanızı sağlar.