E172 (Demir Oksitler ve Hidroksitler (Mineral Gıda Boyası)) Nedir, Helal mi, Zararlı mı?

E172 Nedir, Zararlı mı? Kısa Cevap

E172, demir oksitlerden oluşan mineral bir renklendiricidir ve helaldir. Draje şekerlemelerin, ilaç ve vitamin tabletlerinin, kapsüllerin ve bazı pasta süslemelerinin sarı, kırmızı, kahverengi veya siyah renklerini verir. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA, 2015) demir oksitlerden demirin emiliminin düşük ve akut zehirliliğin çok düşük olduğunu belirtmiştir. Ancak aynı raporda, veri eksikliği nedeniyle genetik hasar riskinin değerlendirilemediği ve E172 için tam bir güvenlik değerlendirmesi yapılamadığı da açıkça yazılmıştır. Yani E172 için “bilinen bir zararı gösterilmemiş, ancak bilimsel dosyası eksik” demek en doğru ifadedir.

1. E172 Demir Oksitler ve Hidroksitler Nedir?

E172 Demir Oksitler ve Demir Hidroksitler, demir elementinin oksijen ve suyla oluşturduğu inorganik mineral renk maddeleridir (pigment). Doğada hematit, manyetit ve limonit gibi demir cevherlerinde ve kırmızı topraklarda bulunurlar. Ancak doğal cevherler kurşun, arsenik ve cıva gibi ağır metallerle kirlenmiş olabileceği için, gıdada kullanılan E172 saf demir tuzlarından (demir sülfat veya demir klorür) kontrollü kimyasal yöntemlerle üretilir. Saflık kriterleri AB’nin 231/2012 sayılı saflık yönetmeliğiyle belirlenmiştir.

E172 kodu altında üç ana renk ve bunların karışımları yer alır:

• E172(i) Siyah Demir Oksit: Demirin iki farklı oksit halinin birleşimidir (FeO·Fe₂O₃).
• E172(ii) Kırmızı Demir Oksit: Susuz demir oksittir (Fe₂O₃); pasın kırmızımsı renginin ana bileşenidir.
• E172(iii) Sarı Demir Oksit: Su bağlamış demir oksittir (FeO(OH)·H₂O).
• Kahverengi Demir Oksit: Ayrı bir kod değildir; ticarette kullanılan sarı, kırmızı ve siyah karışımıdır. EFSA bu karışımı da değerlendirmesine dahil etmiştir.

Bu pigmentler suda çözünmez. Gıdanın içine karışmak yerine yüzeyde ince bir renkli tabaka oluşturdukları için en çok kaplamalarda kullanılırlar. Işığa ve ısıya çok dayanıklıdırlar; bu yüzden zamanla solmayan bir renk sağlarlar.

2. E172 Helal mi? İslam Fıkhı ve TS OIC/SMIIC 1 Hükmü

• Mineral Köken (Helal): Demir oksitler mineral kökenlidir; yapılarında hayvansal, bitkisel veya alkollü bir bileşen yoktur. İslam fıkhına ve 48 İslam ülkesinin ortak standardı olan OIC/SMIIC 1:2019 Helal Gıda Genel Kılavuzu’na göre helaldir.
• Asıl Kontrol Kapsül Kabuğunda: E172 en çok ilaç ve vitamin kapsüllerini renklendirmek için kullanılır. Rengin kendisi helal olsa da, renklendirilen kapsül kabuğunun sığır veya domuz jelatininden (E441) yapılıp yapılmadığı ayrıca kontrol edilmelidir. Bitkisel kapsüller genellikle “HPMC” veya E464 olarak yazılır.
• Drajelerde Parlatıcıya Bakın: E172 ile renklendirilmiş şekerlemelerin dış yüzeyinde böcek kaynaklı E904 şellak parlatıcı olarak kullanılabilir. Bu durumda ürün E172 nedeniyle değil, şellak nedeniyle sorunludur.

Türkiye’de Helal Akreditasyon Kurumu (HAK) tarafından yetkilendirilmiş kuruluşların verdiği helal sertifikası, kapsül ve parlatıcı kaynağını da kapsar.

3. E172 Zararlı mı? EFSA 2015 Raporunun Tam Tablosu

EFSA’nın 2015 yeniden değerlendirmesi, E172 hakkında hem güven veren hem de dikkat gerektiren bulgular içerir. Bu iki yönü birlikte okumak gerekir:

Güven Veren Bulgular

• Emilim Düşüktür: Demir oksitlerden vücuda geçen demir miktarı düşüktür.
• Akut Zehirlilik Çok Düşüktür: Ağızdan alındığında zehirli etki gösteren doz, kilogram başına 10 gramın üzerindedir.
• Hayvan Çalışmalarında Olumsuz Etki Görülmemiştir: Kısa ve orta süreli çalışmalarda kırmızı demir oksit için test edilen en yüksek doz olan günde kilogram başına 1.000 mg’da olumsuz etki gözlenmemiştir.
• Gerçek Tüketim Düşüktür: EFSA’nın hesabına göre gıdalardan alınan E172 ortalama olarak bebeklerde günde kilogram başına 0,03 mg ile küçük çocuklarda 3,7 mg arasındadır. En yüksek tüketen %5’lik grupta bu değer küçük çocuklarda 9,5 mg’a kadar çıkmaktadır.

Dikkat Gerektiren Bulgular

• Laboratuvar Hücre Deneylerinde Olumlu Sonuç: Kırmızı ve siyah demir oksitler, hem nano (çok küçük parçacıklı) hem mikro boyutta, memeli hücreleriyle yapılan laboratuvar deneylerinde genetik hasar testlerinde olumlu sonuç vermiştir.
• Genetik Hasar Riski Değerlendirilemedi: EFSA, veri tabanının sınırlı olması ve farklı demir oksitlerin sonuçlarının birbirine aktarılamaması nedeniyle genetik hasar riskini mevcut verilerle değerlendiremediğini belirtmiştir.
• Tam Değerlendirme Yapılamadı: Kanser ve üreme çalışmalarının yayımlanmamış ve EFSA’nın incelemesine sunulmamış olması nedeniyle, EFSA yeterli biyolojik ve toksikolojik veri bulunmadığı için E172’nin güvenliğine dair yeterli bir değerlendirme yapılamadığı sonucuna varmıştır.
• Parçacık Boyutu Tanımlanmalı: EFSA, parçacık boyutunun ve dağılımının E172 saflık kriterlerine eklenmesini önermiştir.

Bu Tablo Tüketici İçin Ne Anlama Geliyor?

E172 için “kanıtlanmış bir zarar” yoktur; ancak “her yönüyle kanıtlanmış güvenlik” de yoktur. EFSA raporu, eksik verilerin tamamlanması gerektiğini söyleyen bir rapordur. E172 Avrupa Birliği’nde gıda katkısı olarak izinli olmaya devam etmektedir. Tüketim miktarları da düşüktür; asıl alım kaynağı drajeler, kaplamalı şekerlemeler ve tabletlerdir. Bu nedenle çocukların renkli draje ve şekerleme tüketimini sınırlamak, E172’yi gündelik hayattan çıkarmak için yeterli ve kolay bir yoldur.

4. E172 ile E171 Titanyum Dioksit: Neden Sık Karıştırılır?

Draje, sakız ve tablet kaplamalarında E172 ile E171 titanyum dioksit çoğu zaman yan yana yazılır. İkisi de suda çözünmeyen mineral renk maddeleridir, ancak durumları farklıdır:

• E171 (Beyaz): Kaplamaya parlak beyaz ve opak (ışık geçirmeyen) bir görünüm verir. Genetik hasar endişesi nedeniyle Avrupa Birliği’nde gıdada kullanımı yasaklanmıştır.
• E172 (Sarı, Kırmızı, Kahverengi, Siyah): Renk tonu verir. Avrupa Birliği’nde gıda katkısı olarak izinlidir; ancak EFSA’nın 2015 raporunda belirtilen veri eksiklikleri nedeniyle bilimsel dosyası tam değildir.
• Aynı Etikette Birlikte: Kaplamalı tablet ve drajelerde ikisi birlikte kullanılabildiği için etikette E172’yi görünce E171’in de bulunup bulunmadığını kontrol edin.

Aşağıdaki tablo, draje, kapsül ve kaplamalarda kullanılan renklendiricileri karşılaştırır:

Tablodan çıkan pratik sonuç şudur: Kırmızı ve kahverengi kaplamalarda E172 görmek, böcek kaynaklı E120 karmine göre helal açısından olumlu bir işarettir. Beyaz kaplamalarda ise E171 bulunan eski stok veya ithal ürünlerden uzak durun.

5. Siyah Zeytinde E172 mi Kullanılır? Yaygın Bir Karışıklık

Siyah zeytin denince akla gelen “demirle karartma” konusunda E172 ile başka demir bileşikleri sıkça karıştırılır:

• Zeytinde Rengi Sabitleyen Katkılar: Yeşilken toplanıp kostik ve havayla karartılan zeytinlerde siyah rengi kalıcı hale getirmek için asıl kullanılan katkılar E579 demir glukonat ve E585 demir laktat adlı suda çözünen demir tuzlarıdır.
• E172 Farklı Bir Maddedir: E172 suda çözünmeyen bir pigmenttir ve genellikle yüzey kaplamalarında kullanılır. Zeytin etiketinde “renk sabitleyici” başlığı altında hangi kodun yazdığını okumak gerekir.
• Boyalı Zeytin Nasıl Anlaşılır? Oksidasyonla karartılmış zeytinin dışı tek tip parlak siyah, iç eti ve çekirdeği açık renklidir. Dalında olgunlaşmış doğal zeytinin kabuğu ise mor, kahverengi ve siyah tonların karışımıdır; çekirdeği koyu renklidir.

Bu konunun ayrıntılarını, çekirdek testini ve evde zeytin kurma yöntemini Siyah Zeytinde Kostik ve Demir Glukonat Rehberimizde anlattık.

Markette Etiket Okuma Rehberi: E172 (Demir Oksitler) Ambalajda Nasıl Anlaşılır?

Demir oksitler ambalajlarda farklı isimlerle yazılabilir:

1. Türkçe Etiketlerde: “Renklendirici (E172)”, “Renklendirici (demir oksit)”, “Demir oksitler ve hidroksitler” veya renk tonuyla birlikte “Kırmızı demir oksit (E172)”.
2. İthal Ürünlerde: “Iron oxides”, “Iron oxide red”, “Iron oxide yellow”, “Iron oxide black” veya “Colour (E172)”.
3. İlaç ve Vitaminlerde: Prospektüsün “yardımcı maddeler” bölümünde “kapsül kabuğu: jelatin, titanyum dioksit (E171), demir oksit (E172)” gibi yazılır. Bu listede jelatin yazıyorsa kapsülün kaynağını sorgulayın.
4. Kozmetikte: Fondöten, pudra ve rujlarda INCI listesinde “CI 77491” (kırmızı), “CI 77492” (sarı) ve “CI 77499” (siyah) kodlarıyla görülür. Kozmetikteki ağır metal konusu için Ruj ve Dudak Ürünleri Rehberimize bakabilirsiniz.
5. Draje ve Şekerlemelerde Birlikte Okuma: E172’nin yanında E171 veya E904 olup olmadığına bakın. Genel etiket okuma yöntemleri için Gıda Etiketi Nasıl Okunur Rehberimize bakabilirsiniz.

E172 En Çok Hangi Market Ürünlerinde Bulunur?

• Kaplamalı gıda takviyesi tabletleri: Tablet yüzeyine renk vermek ve içeriği ışıktan korumak için film kaplama katmanında kullanılır.
• Çikolata drajeleri, şekerleme kaplamaları ve pasta süslemeleri: Kahverengi, kırmızı ve sarı drajelerde, şeker hamurundan yapılmış pasta süslerinde solmayan bir renk sağlar.
• Vitamin ve ilaç kapsüllerinin dış kılıf renklendirmesi: Tablet kaplamalarını ve kapsül kabuklarını renklendirir; ayrıca ışığa hassas etken maddeleri ışıktan korumaya yardım eder.
• Bazı et/sosis kılıfları, kek karışımları ve mineral makyaj ürünleri: Yenilebilir sosis kılıflarına ve bazı hazır kek karışımlarına renk verir; makyaj ürünlerinde ten rengi tonlarının ana pigmentidir.

Kimler Dikkat Etmeli? Hassas Gruplar ve Günlük Maruziyet Uyarısı

E172 gıdalardaki miktarlarda düşük riskli kabul edilir; ancak EFSA’nın veri eksikliği notu nedeniyle şu durumlarda ölçülü olmak yerindedir:

• Küçük Çocuklar: EFSA’nın hesabına göre E172 alımı en yüksek küçük çocuklardadır. Bunun ana kaynağı renkli draje, şekerleme ve süslü pasta ürünleridir. Bu ürünleri ara sıra tüketilen ikramlar olarak tutmak alımı kendiliğinden azaltır.
• Sürekli İlaç ve Vitamin Kullananlar: Kapsül ve tabletlerdeki E172 miktarı çok azdır ve ilacınızı bu nedenle bırakmanız gerekmez. Helal hassasiyetiniz varsa kapsül kabuğunun kaynağını eczacınıza sorun.
• Helal Hassasiyeti Olanlar: E172’nin kendisi helaldir; aynı üründeki jelatin, şellak veya karmini kontrol edin.
• Mineral Makyaj Kullananlar: Kozmetikteki demir oksitler gıda değildir ve yenmez; ancak ruj gibi ağza temas eden ürünlerde saflığı denetlenmiş markaları tercih edin.

Mutfakta ve Alışverişte Pratik Çözüm: E172 Yerine Doğal Alternatifler

E172 helal bir madde olduğu için ondan kaçınmanız gerekmez. Renk katkılarını azaltmak veya doğal renkli ürünleri tercih etmek isteyenler için şu seçenekler vardır:

• Renklendiricisiz şeffaf bitkisel kapsüller (E464 HPMC): Takviyelerde boyalı kapsül yerine boyasız bitkisel kapsül tercih edilebilir.
• Organik Kakao Tozu, Keçiboynuzu Özütü ve Pancar Kökü (E162): Evde pasta ve kurabiye süslerken kahverengi için kakao veya keçiboynuzu tozu, kırmızı ve pembe tonlar için pancar suyu kullanabilirsiniz.
• E153 Bitkisel Karbon (Doğal Siyah Renklendirmede): Siyah renk gereken süslemelerde bitkisel kömür tozu kullanılabilir.
• Kaplamasız Ürünler: Renkli draje yerine sade kuruyemiş, kuru meyve veya kaplamasız çikolata tercih etmek, hem E172’yi hem de kaplamadaki diğer katkıları gündelik beslenmeden çıkarır.

Alışverişte içindekiler listesi kısa olan, mutfağınızdaki malzemelerle üretilmiş temiz etiketli ürünleri seçmek hem İslam’ın ‘Helâlen Tayyiben’ ölçüsüne uymanızı hem de ailenizin uzun vadeli sağlığını korumanızı sağlar.