E960 (Steviol Glikozitler (Stevia / Şeker Otu)) Nedir, Helal mi, Zararlı mı?

E960 Helal mi, Zararlı mı? Kısa Cevap

Helaldir ve belirlenen sınırlar içinde zararlı değildir. E960 (steviol glikozitleri, halk arasında stevia veya şeker otu), Güney Amerika kökenli Stevia rebaudiana bitkisinin yapraklarındaki tatlı bileşiklerden elde edilen, kalorisi neredeyse olmayan bir tatlandırıcıdır. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA, 2023), tüm steviol glikozitleri için günde vücut ağırlığının kilogramı başına 4 mg steviol eşdeğeri günlük sınır uygular. Etiketlerde artık eski “E960” yerine üretim yöntemini gösteren E960a, E960b, E960c veya E960d kodları görülür. Yapraktan elde edilen stevia bitkiseldir; enzimle veya fermantasyonla üretilen yeni türlerde helal sertifikası tercih edilmelidir.

1. E960 (Steviol Glikozitler / Stevia — Şeker Otu) Nedir?

E960 Steviol Glikozitler, Paraguay ve Brezilya kökenli Stevia rebaudiana Bertoni bitkisinin yapraklarında doğal olarak bulunan tatlı bileşiklerin ortak adıdır. Kimyasal olarak bir steviol çekirdeğine bir veya birkaç glikoz (şeker) biriminin bağlanmasıyla oluşur. Yaprakta en bol bulunan iki bileşen steviozit ve rebaudiozit A (Reb A)‘dır; yaprakta çok daha az bulunan rebaudiozit M ve D ise şekere en yakın, en az acı tatlılığı verir.

Steviol glikozitleri şekerden yüzlerce kat daha tatlıdır. Bu yüzden bir içeceği tatlandırmak için çok küçük miktarlar yeter ve ürüne neredeyse hiç kalori eklenmez.

Vücutta Ne Olur?

Bilimsel derlemelere göre steviol glikozitleri mide ve ince bağırsakta sindirilmez; kalın bağırsaktaki bakteriler tarafından glikoz birimlerinden ayrılarak steviola dönüştürülür (PMID: 41777858). Steviol emildikten sonra karaciğerde işlenir ve atılır. Kalori katkısının ihmal edilebilir olmasının sebebi budur.

2. E960, E960a, E960b, E960c ve E960d Farkı: Etikette Hangi Kod Ne Anlatır?

Eskiden tüm stevia tatlandırıcıları tek bir kodla, E960 olarak yazılırdı. Avrupa Birliği ve onunla uyumlu Türk Gıda Kodeksi, üretim teknolojileri çeşitlendikçe bu grubu üretim yöntemine göre alt kodlara ayırmıştır. 2025’te yürürlüğe giren son düzenlemeyle (AB 2025/652) grup dört üyeye ulaşmıştır:

Önemli nokta: EFSA, bütün steviol glikozitlerinin vücutta aynı yoldan geçtiğini ve aynı gruba girdiğini kabul eder. Fermantasyonla üretilen E960b için yaptığı değerlendirmede de mevcut günlük sınırın bu ürüne de uygulanabileceğini, nihai üründe üretimde kullanılan mayanın canlı hücrelerinin ve DNA’sının bulunmadığını belirtmiştir (EFSA, 2023). Farklı üretim yöntemleri farklı yan maddeler bırakabileceği için her alt kodun saflık kriterleri ayrı ayrı tanımlanmıştır.

Klasik yaprak özütünün ayrıntıları için E960a sayfamıza, enzimle üretilen Reb M ve Reb D için E960c sayfamıza bakabilirsiniz.

3. E960 Helal mi? İslam Fıkhı ve TS OIC/SMIIC 1 Hükmü

E960 Steviol Glikozitler, kaynağı bakımından helaldir. Alt kodlara göre dikkat edilecek noktalar şunlardır:

• Yaprak Özütü (E960a): Bitkisel kökenlidir. Saflaştırma sırasında çözücü olarak alkol kullanılabildiği için TS OIC/SMIIC 1 standardı, nihai üründe alkol kalıntısı bulunmamasını şart koşar.
• Enzimle ve Fermantasyonla Üretilenler (E960b, E960c, E960d): Hammadde bitkisel veya şekerdir; ancak işlemde kullanılan enzimlerin ve mikroorganizmaların beslendiği besiyerinin (kültür ortamı) hayvansal kaynaklı olmaması gerekir. Bu bilgi etikette yazmaz; Helal Akreditasyon Kurumu (HAK) onaylı helal sertifikası bu denetimi sağlar.
• Sıvı Stevia Damlaları: Bazı ithal sıvı damlalarda çözücü veya koruyucu olarak etil alkol bulunabilir. Helal sertifikalı sıvı formlarda genellikle su ve bitkisel gliserin (E422) kullanılır; gliserinin de bitkisel olduğu doğrulanmalıdır.
• Stevialı Ürünün Diğer Bileşenleri: Stevialı çikolata, protein tozu veya şekerlemede jelatin, peynir altı suyu tozu veya emülgatör gibi helallik sorusu taşıyan başka bileşenler bulunabilir.

4. E960 Zararlı mı? EFSA Değerlendirmesi ve Günlük Sınır

Günlük Sınır Ne Kadar?

EFSA, steviol glikozitleri için günde vücut ağırlığının kilogramı başına 4 mg steviol eşdeğeri kabul edilebilir günlük alım (ADI) değeri uygulamaktadır. Bu değer, 2023’te fermantasyonla üretilen tür için de geçerli kabul edilmiştir (EFSA, 2023).

“Steviol eşdeğeri” ifadesi, ürünün içindeki glikozitlerin yalnızca steviol çekirdeği üzerinden hesaplandığı anlamına gelir. Basit bir mol kütlesi hesabıyla:

• Rebaudiozit A cinsinden bu sınır yaklaşık 12 mg/kg’a karşılık gelir.
• Steviozit cinsinden yaklaşık 10 mg/kg’a karşılık gelir.
• Örnek: 60 kilogramlık bir yetişkin için günlük sınır 240 mg steviol eşdeğeri, yani yaklaşık 720 mg saf Reb A’dır. Bir bardak çay veya kahveyi tatlandırmak için kullanılan saf steviol glikozit miktarı bunun çok altındadır.

Kan Şekeri ve İnsülin: Güncel Bilgi

Stevia şeker içermez ve şeker gibi doğrudan kan şekerini yükseltmez. Ancak “kan şekerine ve insüline hiç etkisi yoktur” demek için kanıt henüz yeterli değildir:

• Sağlıklı yetişkinlerle yapılan 14 günlük çift kör bir çalışmada (PMID: 42514406) şeker, sakarin ve steviol glikozitleri içeren içecekler karşılaştırılmıştır. Kan şekeri düzenlemesi açısından üç grup arasında anlamlı fark bulunmamış; ancak stevia döneminin sonunda açlık insülini başlangıca göre artmıştır. Yazar, başlangıca göre görülen bu değişikliklerin dikkatle yorumlanması ve uzun süreli çalışmalar yapılması gerektiğini belirtmiştir.
• 2026 tarihli bir derleme (PMID: 42620423), steviol glikozitlerinin esas olarak şekerin yerini alarak şeker ve kalori alımını azalttığını; kan şekeri düzenlemesi, kilo kontrolü ve bağırsak sağlığı üzerindeki olası etkilerinin ise insan çalışmalarıyla daha fazla doğrulanması gerektiğini vurgulamıştır.

Pratik sonuç: Diyabet hastaları için stevia, şekerin yerine kullanılabilecek seçeneklerden biridir. Ancak stevialı ürünlerdeki maltodekstrin, şeker veya un gibi diğer karbonhidratlar kan şekerini yükseltebilir; etiketin tamamını okumak gerekir.

Tat ve Sindirim

• Acımsı Ağız Tadı: Aynı derlemeye göre steviol glikozitlerinin kullanımını sınırlayan başlıca konular acılık, uzun süren tatlılık ve meyan kökünü andıran bitkisel bir ağız tadıdır. Yeni nesil Reb M ve Reb D ürünleri bu sorunu azaltmak için geliştirilmiştir.
• Şeker Alkolleriyle Karışımlar: Toz stevia ürünlerinin çoğunda bulunan eritritol veya diğer şeker alkolleri, fazla tüketildiğinde hassas kişilerde gaz ve ishal yapabilir. Bu etki stevianın değil, dolgu maddesinin etkisidir.

Yapay tatlandırıcıların (aspartam, sukraloz, asesülfam K) bağırsak mikrobiyotası ve diyet içeceklerle ilişkisini Yapay Tatlandırıcılar Rehberimizde ayrıntılı olarak ele aldık; burada tekrar etmiyoruz.

5. Toz Stevia Paketlerinde Ne Var? Saf Stevia ile Karışım Farkı

Market rafındaki “stevia” ürünlerinin çoğu saf steviol glikozit değildir:

• Toz ve Granül Stevia: Saf steviol glikozitleri çok tatlı olduğu için paketin büyük kısmı dolgu maddesidir. Çoğunlukla eritritol (E968), bazen de maltodekstrin kullanılır. İçindekiler listesinde ilk sırada yazan madde, paketin asıl içeriğidir.
• Tablet Stevia: Tabletin şeklini koruması için dolgu ve bağlayıcı maddeler içerir.
• Sıvı Stevia Damlası: Su, gliserin veya alkol içinde çözülmüş steviol glikozitleridir. Birkaç damla bir bardak içeceği tatlandırır.
• Kurutulmuş Yeşil Yaprak: Bitkinin tamamıdır; tadı otsu ve hafif acıdır. Evde çay demlerken kullanılabilir.

Maltodekstrinli ürünler, “şekersiz” algısına rağmen kan şekerini etkileyebilir. Diyabet hastalarının ve ketojenik beslenenlerin dolgu maddesine özellikle dikkat etmesi gerekir.

Markette Etiket Okuma Rehberi: E960 (Steviol Glikozitler) Ambalajda Nasıl Anlaşılır?

Stevia ambalajlarda farklı biçimlerde yazılabilir:

1. Yeni Kodlarla: “Tatlandırıcı: Steviol glikozitleri (E960a)”, “Tatlandırıcı (E960c)” gibi alt kodlarla yazılır. Eski ambalajlarda veya ithal ürünlerde hâlâ yalnızca “E960” görülebilir.
2. Açık Adıyla: “Steviol glikozitleri”, “Stevia özütü”, “Rebaudiozit A”, “Rebaudiozit M” veya “Stevia yaprağı özütü”.
3. İthal Ürünlerde: “Steviol glycosides”, “Stevia leaf extract”, “Rebaudioside A (Reb A)”, “Reb M”, “Sweetener: E960”.
4. Pazarlama İfadeleri: “Doğal tatlandırıcılı”, “şeker ilavesiz” veya “stevia ile tatlandırılmıştır” yazan ürünlerde içindekiler listesinin tamamına bakın; yanında başka tatlandırıcılar ve şeker kaynakları da olabilir.
5. Genel Kural: Tatlandırıcılı ürünlerde etiket okuma yöntemleri için Gıda Etiketi Nasıl Okunur Rehberimize bakabilirsiniz.

E960 En Çok Hangi Market Ürünlerinde Bulunur?

• Doğal şekersiz içecekler, soğuk çaylar ve meyve suları: Şekerin bir kısmının veya tamamının yerine tatlılık verir; çoğu zaman şekerle veya başka tatlandırıcılarla birlikte kullanılır.
• Diyabetik ve ketojenik çikolatalar, reçeller ve fıstık ezmeleri: Şeker yerine tatlılık verir; hacim ve kıvam ise eritritol, inülin gibi dolgu maddelerinden gelir.
• Sıvı, toz ve tablet formundaki masaüstü stevia tatlandırıcılar: Çay ve kahvede şeker yerine kullanılır; çoğu toz üründe asıl içerik dolgu maddesidir.
• Doğal diş macunları ve bitkisel gıda takviyeleri: Sakarin yerine tatlılık vermek için kullanılır; florürsüz ve SLS’siz diş macunlarında sık görülür.

Kimler Dikkat Etmeli? Hassas Gruplar ve Günlük Maruziyet Uyarısı

E960, belirlenen sınırlar içinde düşük riskli bir tatlandırıcıdır. Dikkat gerektiren durumlar şunlardır:

• Diyabet Hastaları: Stevia şekerin yerine kullanılabilir; ancak stevialı ürünlerin maltodekstrin, şeker veya un içerip içermediğine bakılmalıdır. İnsülin veya şeker ilacı kullananlar beslenme düzenindeki değişiklikleri doktorlarıyla konuşmalıdır.
• Küçük Çocuklar: Çocukların tatlı tada alışmasını azaltmak, tatlandırıcının türünden daha önemlidir. Çocuk içeceklerinde stevia dahil tüm tatlandırıcıların sık kullanımı önerilmez.
• Hassas Bağırsaklılar: Stevialı toz ürünlerdeki eritritol ve diğer şeker alkolleri gaz ve ishal yapabilir.
• Helal Hassasiyeti Olanlar: Sıvı damlalarda alkol, yeni nesil steviollerde besiyeri kaynağı için helal sertifikası aranmalıdır.

Mutfakta ve Alışverişte Pratik Çözüm: E960 Yerine Doğal Alternatifler

E960 helal ve belirlenen sınırlar içinde güvenli bir tatlandırıcı olduğu için ondan kaçınmanız gerekmez. Daha az işlenmiş seçenekler isteyenler için şu yollar vardır:

• Kurutulmuş stevia yaprağı: Çay ve bitki çaylarında birkaç yaprak doğal tatlılık verir; tadı otsudur.
• Taumatin (E957) veya eritritol (E968): Taumatin bir Afrika meyvesinden elde edilen tatlı bir proteindir; eritritol ise kalorisi çok düşük bir şeker alkolüdür. İkisi de stevia ile birlikte kullanılabilir.
• Bal ve hurma özü: Kalori ve şeker içerirler, bu yüzden diyabet hastaları için stevianın yerini tutmazlar; ancak katkısız ve geleneksel tatlandırıcılardır. Ölçülü kullanılmalıdır.
• Tatlı ihtiyacını azaltmak: En etkili yol, çay, kahve ve tatlılardaki tatlandırıcı miktarını yavaş yavaş azaltarak damak tadını alıştırmaktır.

Alışverişte içindekiler listesi kısa olan, mutfağınızdaki malzemelerle üretilmiş temiz etiketli ürünleri seçmek hem İslam’ın ‘Helâlen Tayyiben’ ölçüsüne uymanızı hem de ailenizin uzun vadeli sağlığını korumanızı sağlar.