Deniz Ürünleri Helal mi?

1. Dört Mezhebe Göre Deniz Ürünlerinin Fıkhi Hükmü: Neden Farklılık Var?

Kur’an-ı Kerim’de Maide Suresi 96. ayette “Hem size hem de yolculara bir geçimlik olmak üzere deniz avı yapmak ve onu yemek size helâl kılındı” buyrulurken; A’râf Suresi 157. ayette ise Peygamber Efendimizin (s.a.v.) “Onlara temiz ve hoş olan şeyleri (tayyibât) helal, pis ve zararlı olan şeyleri (habâis) haram kıldığı” bildirilmektedir. Ayrıca hadis-i şerifte denizin suyu temiz, ölüsünün (kesilmeden tutulan balığın) helal olduğu açıklanmış ve bu helal ölüler “balık (el-hût)” ve “çekirge” olarak örneklendirilmiştir (İbn Mâce, Et’ime, 31).

İşte İslam âlimlerinin bu ayet ve hadisleri birlikte yorumlamasından iki ana fıkhi yaklaşım doğmuştur (Diyanet İşleri Yüksek Kurulu; OIC/SMIIC 1):

1. Hanefi Mezhebinin Görüşü (Sadece “Balık” Sınıfı Helaldir): İmam Azam Ebu Hanife ve Hanefi fakihlerine göre; suda yaşayan canlıların boğazlanmadan (kesilmeden) helal olabilmesi sadece “balık” (es-semek / el-hût) cinsine mahsustur. Balık sûretinde olmayan midye, istiridye, karides, kalamar, ahtapot, ıstakoz ve yengeç ise hem şekil ve beslenme tarzı itibarıyla habâis (insan fıtratının tiksindiği şeyler) kapsamındadır, hem de balık olmadığı halde boğazlanmadan öldüğü için yenilmesi helal değildir (tahrimen mekruh / haram). Ancak kalkan balığı, yılan balığı ve yayın balığı gibi pulsuz olsa da biyolojik ve örfi olarak “balık” olan türler Hanefi mezhebinde de helaldir.
2. Şafii, Maliki ve Hanbeli Mezheplerinin Görüşü: Maliki mezhebi denizde yaşayan tüm canlıları (zararlı/zehirli olmamak kaydıyla) helal sayar. Şafii ve Hanbeli mezheplerinde ise “yalnızca su içinde yaşayabilen ve sudan çıktığında boğazlanmış hayvan gibi kısa sürede ölen” karides, kalamar ve midye helal kabul edilirken; hem karada hem suda yaşayabilen (amfibi) kurbağa, su kaplumbağası, timsah ve yengeç (Şafii’deki sahih görüşe göre) haram sayılmıştır.
3. Surimi (Yengeç Çubuğu) ve Karides Soslarındaki Gizli Haram Riski: Hangi mezhepten olunursa olunsun; hazır suşi ve dondurulmuş deniz ürünü paketlerindeki “Surimi” (yapay yengeç eti) çubuklarında kıvam ve parlaklık için mirin (pirinç şarabı / alkol), E621 Çin Tuzu, E120 Karmin (böcek boyası) ve domuz/şüpheli jelatin türevleri kullanıldığı için bu işlenmiş ürünler fıkhen çok ciddi risk taşır.

2. Deniz Canlılarının Mezheplere Göre Hükmü ve Toksikoloji Karşılaştırması

3. Fıkıh ve Tıbbın Kesiştiği Nokta: Neden “Tayyib” Olan Küçük Deniz Balığıdır?

İslam fıkhında Hanefi mezhebinin midye, istiridye, yengeç ve karides gibi deniz tabanı temizleyicilerini “habâis” (insan fıtratına ve sağlığına uygun olmayan gıdalar) kapsamında değerlendirmesi, modern deniz biyolojisinin bulgularıyla hayranlık uyandırıcı bir uyum içindedir. Deniz ekosisteminde midye ve kabukluların yaratılış görevi, insana besin olmaktan ziyade deniz suyunu filtrelemek ve dipteki organik atıkları temizlemektir.

Ayrıca Şafii veya Maliki mezhebine mensup olan Müslümanlar için de fıkhın değişmez üst kaidesi “Lâ darara ve lâ dırâr” (İslam’da kendine ve başkasına zarar vermek yoktur) ilkesidir. Kirli körfez sularından kaçak olarak çıkarılan, soğuk zincir olmadan güneş altında bekletilen ve karaciğerde atılamayan ağır metaller (cıva ve kadmiyum) içeren midyelerin tüketilmesi, hangi mezhepten olunursa olunsun tayyib gıda bilinciyle bağdaşmaz.