E123 (Amarant (FD&C Red No. 2)) Nedir, Helal mi, Zararlı mı?

E123 (Amarant / FD&C Red No. 2) Nedir, Helal mi, Zararlı mı? Kısa Cevap

E123 (Amarant) — eski ABD mevzuatındaki koduyla FD&C Red No. 2 — petrokimyasal naftalin sülfonik asit türevlerinin diazotizasyon ve kenetlenme reaksiyonuyla sentezlenen (trisodyum 2-hidroksi-1-(4-sülfonatonaftilazo)naftalin-3,6-disülfonat, C20H11N2Na3O10S3) koyu kırmızı-bordo renkli sentetik bir mono-azo gıda boyasıdır (EFSA 2010, EU 231/2012). Sağlıklı beslenme reyonlarında satılan doğal Amarant (Horozibiği) tahılı ile hiçbir ilgisi yoktur. Üretiminde hayvansal veya domuz kökenli bir girdi bulunmamakla birlikte; hayvan deneylerinde saptanan embriyotoksisite (fetüs kaybı) ve tümör şüpheleri nedeniyle 1976 yılında ABD’de tamamen yasaklanmış olması, insan lenfositlerinde DNA hasarı göstermesi ve Avrupa’da başlıca kullanım alanının alkollü içkiler ile havyarlar olması sebebiyle İslam’ın ‘Helâlen Tayyiben’ ilkesi uyarınca zararlı (kesinlikle kaçınılması gereken) sınıfındadır (PMID:1271490, PMID:20667460, SMIIC 1:2019). Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA 2010) E123 için günlük kabul edilebilir alım sınırını (ADI) 0,15 mg/kg vücut ağırlığı/gün gibi çok düşük bir seviyeye çekmiştir.

E123 (Amarant) Nedir? Kimyasal Yapısı ve “Amarant Tahılı” İsim Benzerliği Tuzağı

Uluslararası renk indeksinde C.I. Food Red 9 (C.I. 16185) olarak kayıtlı olan E123 Amarant, molekül ağırlığı 604,47 g/mol olan, suda çözündüğünde koyu mavimsi-kırmızı (bordo/şarap rengi) veren sentetik bir naftilazo boyarmaddedir (EU 231/2012). Endüstride 4-aminonaftalin-1-sülfonik asidin (naftiyonik asit) diazotize edilerek 3-hidroksinaftalin-2,7-disülfonik asit (R-tuzu) ile kenetlenmesi sonucu tamamen sentetik olarak üretilir (EFSA 2010).

Tüketicilerin en çok dikkat etmesi gereken nokta isim benzerliği yanılgısıdır:

1. Doğal Amarant Tahılı (Amaranthus) vs. Sentetik E123 Amarant Boyası: Aktarlarda ve organik reyonlarda satılan “Amarant tohumu / unu”, Güney Amerika kökenli Amaranthus bitkisinin yüksek proteinli, lizin amino asidi ve magnezyum açısından zengin, glütensiz doğal tohumudur. E123 Amarant ise yalnızca rengi bu bitkinin koyu bordo çiçeklerine benzediği için 19. yüzyılda kimyacılar tarafından “Amaranth” adı verilmiş %100 petrokimyasal bir azo boyadır.
2. AB Saflık Spesifikasyonları (EU 231/2012): AB 231/2012 Spesifikasyon Tüzüğü uyarınca ticari E123 tozunun en az %85 toplam boyarmadde içermesi, üretimden kaynaklanan birincil aromatik amin kalıntısının (anilin olarak) en fazla %0,01 (100 mg/kg) ve yardımcı boyarmaddelerin en fazla %3,0 olması şarttır.

E123 (Amarant) Helal mi? İslam Fıkhı ve TS OIC/SMIIC 1 Değerlendirmesi

İslam hukuku ve TS OIC/SMIIC 1 Helal Gıda Genel Kılavuzu çerçevesinde E123 Amarant iki yönden kesin olarak reddedilir (SMIIC 1:2019):

1. Kullanım Alanının Fıkhi Sakıncası (Alkollü İçkiler ve Havyar): E123 kimyasal sentez ürünü olduğu için bizzat domuz veya hayvansal doku içermez. Ancak Avrupa Birliği’nin 1333/2008 sayılı Tüzüğü ve Türk Gıda Kodeksi’nde E123’ün alkolsüz meşrubatlarda, süt ürünlerinde ve şekerlemelerde kullanımı yasaklanmış olup yalnızca iki alanda izin verilmiştir: Birincisi İslam’da kesin haram olan alkollü aperatif şaraplar, americanolar ve yüksek alkollü içkiler; ikincisi ise işlenmiş balık yumurtası (havyar) ürünleridir.
2. Tayyib Gıda İlkesi ve Embriyo/DNA Hasarı Yasağı: İslam fıkhında anne karnındaki fetüse ve insan genetik yapısına zarar verme şüphesi taşıyan kimyasalların gıdaya katılması ‘Tayyib’ (temiz ve sağlığa zararsız) gıda emrine aykırıdır (PMID:1271490, PMID:20667460). Bu nedenle HAK onaylı helal sertifikalı hiçbir gıdada E123 yer almaz.

E123 Sağlığa Zararlı mı? 1976 FDA Yasağı, EFSA 2010 Raporu ve DNA Çalışmaları

Gıda toksikolojisi tarihinde E123 Amarant, bilimsel araştırmalar sonucunda en ağır kısıtlamalara uğrayan sentetik boyalardan biridir:

• 1976 Üç Laboratuvarlı Embriyotoksisite Çalışması ve FDA Yasağı (J Toxicol Environ Health 1976): 1970’lerin başında Sovyet bilim insanlarının E123’ün sıçanlarda tümör ve fetüs ölümü yaptığına dair bulguları üzerine, ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), Ulusal Toksikoloji Araştırma Merkezi (NCTR) ve IBT laboratuvarları ortak bir teratoloji çalışması (PMID: 1271490) yürütmüştür (PMID:1271490). Gebeliğin 0–19. günleri arasında günlük 200 mg/kg vücut ağırlığı dozunda E123 (FD&C Red No. 2) verilen Charles River soyu gebe sıçanlarda, iki veya daha fazla fetüs emilimi (resorption — anne karnında embriyo kaybı) görülen batın sayısının ve batın başına fetüs kaybı yüzdesinin istatistiksel olarak anlamlı biçimde arttığı saptanmış; ayrıca kronik çalışmada dişi sıçanlarda kötü huylu tümör artışı gözlenmesi üzerine FDA 1976 yılında E123’ü gıda, ilaç ve kozmetiklerde kesin olarak yasaklamıştır (PMID:1271490, EFSA 2010).
• EFSA 2010 Yeniden Değerlendirmesi ve ADI Sınırının 5 Kat Düşürülmesi: Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) ANS Paneli, 2010 yılında yayımladığı bilimsel görüşünde (EFSA Journal 2010;8(7):1649) daha önce SCF tarafından 0,8 mg/kg/gün olarak uygulanan ADI sınırını yürürlükten kaldırmış; sıçanlarda böbrek pelvisi kalsifikasyonu ve hiperplazisi için belirlenen 15 mg/kg vücut ağırlığı/gün NOAEL değerine 100 güvenlik faktörü uygulayarak ADI sınırını 0,15 mg/kg vücut ağırlığı/gün düzeyine indirmiştir (EFSA 2010).
• İnsan Kan Hücrelerinde Kardeş Kromatid Değişimi ve DNA Bağlanması (Food and Chemical Toxicology 2010): 2010 yılında Food and Chemical Toxicology dergisinde yayımlanan sitogenetik araştırmada (PMID: 20667460), insan periferik kan lenfositleri 0,02 ila 8 mM konsantrasyonlarda E123 Amarant’a maruz bırakılmıştır (PMID:20667460). En yüksek konsantrasyonda (8 mM) Amarant’ın yüksek genotoksisite, sitostatik ve sitotoksik etki gösterdiği; hücre başına kardeş kromatid değişim (SCE) frekansını kontrol grubuna kıyasla 1,7 kat artırdığı ve spektroskopik titrasyon/elektroforez deneylerinde çift sarmallı DNA’ya (dsDNA) doğrudan bağlanarak DNA bozunmasına yol açtığı kanıtlanmıştır (PMID:20667460).
• Somatik Mutasyon ve Rekombinasyon Testi (Chemosphere 2012): Chemosphere dergisinde yayımlanan 2012 tarihli araştırmada (PMID: 22482698), 5 farklı gıda boyası Drosophila melanogaster kanat benek testi (SMART) ile karşılaştırılmış; doğal karminik asit ve indigotin negatif çıkarken, E123 Amarant’ın test edilen tüm konsantrasyonlarda (12,5, 25 ve 50 mg/mL) pozitif somatik mutasyon ve rekombinasyon (genotoksik etki) oluşturduğu gösterilmiştir (PMID:22482698).

Markette Etiket Okuma Rehberi: E123 Ambalajda Nasıl Anlaşılır?

Alışveriş sırasında özellikle ithal deniz ürünleri, soslar, içecekler ve kozmetik ürünlerin etiketlerinde şu ifadeler kontrol edilmelidir:

• Doğrudan Beyanlar: İçindekiler listesinde Renklendirici başlığı altında E123, Amarant, Amaranth, FD&C Red No. 2, C.I. Food Red 9 veya kozmetik ürünlerde CI 16185 (Acid Red 27) şeklinde yazılır (EU 231/2012, rehber).
• Unlu Mamullerdeki “Amarant Unu” İle Karıştırmayın: Glütensiz ekmek, kraker veya bebek bisküvisi etiketinde Renklendirici başlığı altında değil de ana bileşen olarak Amarant unu (%10) veya Amarant tohumu yazıyorsa, bu madde E123 boyası değil sağlıklı bitkisel tahıldır.

E123 En Çok Hangi Ürünlerde Bulunur?

• İthal balık yumurtası (havyar) ve sürülebilir balık yumurtası ezmeleri: AB mevzuatında en fazla 30 mg/kg sınırıyla izin verilen tek katı gıda kategorisidir (EC 1333/2008).
• Alkollü aperatif şaraplar, americanolar ve yüksek alkollü içkiler: AB’de 30 ila 100 mg/L sınırıyla kullanılır; EFSA yetişkinlerde 95. yüzdelik maruziyetin bu içecekler nedeniyle ADI sınırını aşabildiğini bildirmiştir (EFSA 2010).
• AB ve ABD dışındaki ülkelerden ithal edilen bazı kırmızı jöleler, toz içecekler ve şekerlemeler: Mevzuat denetimi zayıf ülkelerde üretilen ucuz şekerlemelerde yasa dışı olarak yer alabilir (rehber).
• Dudak rujları, dudak parlatıcıları ve allıklar: Kozmetik etiketlerinde CI 16185 koduyla bulunur ve dudaktan yutulma riski taşır.

Kimler Dikkat Etmeli? Hassas Gruplar ve Günlük Maruziyet Uyarısı

• Hamileler ve Emziren Anneler: Deneysel çalışmalarda saptanan fetüs kaybı (embriyotoksisite) ve DNA etkileşimi bulguları nedeniyle gebelik döneminde E123 içeren hiçbir gıda veya dudak kozmetiği (CI 16185) kullanılmamalıdır (PMID:1271490, PMID:20667460).
• Astım, Kronik Ürtiker ve Aspirin (Salisilat) Duyarlılığı Olanlar: Naftilazo yapısı nedeniyle bağırsakta aromatik aminlere indirgenir ve duyarlı bireylerde aşırı duyarlılık reaksiyonlarını (kurdeşen, anjiyoödem, bronkospazm) tetikler (EFSA 2010).

Mutfakta ve Alışverişte Pratik Çözüm: E123 Yerine Doğal Alternatifler

Gıdalarda ve ev mutfağında koyu kırmızı, bordo ve mor renk elde etmek için sentetik E123 Amarant yerine şu %100 doğal bitkisel kaynakları tercih edebilirsiniz:

• Kırmızı Pancar Kökü Kırmızısı (E162 Betanin): Tatlılarda, pastalarda ve soslarda hiçbir toksikolojik risk taşımayan en güçlü doğal bordo-kırmızı renk kaynağıdır.
• Siyah Havuç, Karadut, Böğürtlen ve Frenk Üzümü Antosiyaninleri (E163): Yüksek antioksidan kapasiteye sahip mor-kırmızı meyve ve kök sebze özütleri, asidik ortamda parlak yakut kırmızısı renk verir (rehber).
• Geleneksel Reyhan, Kızılcık ve Hibiskus (Mekke Gülhatmisi) Şerbetleri: Koyu bordo renkli içecek hazırlarken yapay boyalı tozlar yerine doğal mor reyhan yaprağı, kızılcık meyvesi veya hibiskus çiçeği demleyerek damar dostu polifenoller alabilirsiniz (rehber).