E151 Zararlı mı? Kısa Cevap
E151 (Brilliant Black BN), siyah ve mor-siyah renk veren sentetik bir azo boyadır. Avrupa Birliği’nde izinlidir; Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA, 2010) günde vücut ağırlığının kilogramı başına 5 mg olan kabul edilebilir günlük alım değerini korumuş ve bu sınırın yalnızca bu boyayı içeren gıdaları düzenli ve bol tüketen bazı çocuklarda aşılabileceğini belirtmiştir. ABD’de ise gıda boyası olarak izin almamıştır. Kökeni sentetik olduğu için domuz veya hayvansal madde içermez; ancak sitemiz, gıdaya besin değeri katmayan ve çoğunlukla çocuklara yönelik şekerlemelerde kullanılan bu boyayı ‘Helâlen Tayyiben’ ilkesi gereği önerilmeyen katkılar arasında sayar. Siyah renk için bitkisel karbon (E153), kakao veya keçiboynuzu gibi seçenekler vardır.
1. E151 Brilliant Black BN (Parlak Siyah BN) Nedir?
E151 Brilliant Black BN (diğer adlarıyla Black PN veya Parlak Siyah BN), gıdalara siyah, mor-siyah ve koyu gri tonlar vermek için kullanılan sentetik bir azo boyadır. Kimyasal yapısında iki tane azo bağı (iki azot atomunun çift bağla bağlandığı -N=N- grubu) bulunduğu için diazo boya olarak da sınıflandırılır. Suda çözünen bir tetrasodyum tuzudur, yani molekülünde dört sodyum taşır.
Eskiden kömür katranı türevlerinden üretilen bu tür boyalar, günümüzde petrokimya kökenli ham maddelerden sentezlenir. Gıdaya katılan E151’in saflık kriterleri ve ağır metal sınırları Avrupa Birliği’nin 231/2012 sayılı saflık yönetmeliğinde tanımlanmıştır.
Tek başına mor-siyah bir renk verir; diğer boyalarla karıştırılarak koyu kahverengi ve gri tonlar da elde edilir. Bu yüzden etikette tek başına değil, başka renklendiricilerle birlikte görülmesi sık rastlanan bir durumdur.
2. E151 Zararlı mı? EFSA Değerlendirmesi ve Günlük Sınır
EFSA 2010 Yeniden Değerlendirmesi
Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi, 2010 yılında E151’i yeniden değerlendirmiştir (EFSA, 2010). EFSA’nın aynı tarihli duyurusuna göre (EFSA basın duyurusu):
- Günlük Sınır Korundu: Avrupa Gıda Bilim Komitesi’nin 1984’te belirlediği, günde vücut ağırlığının kilogramı başına 5 mg olan kabul edilebilir günlük alım değeri (ADI) değiştirilmemiştir.
- Çocuklar İçin Not: Bu boyayı içeren gıdaları düzenli ve bol miktarda tüketen bazı çocukların bu değeri aşabileceği belirtilmiştir.
- Kullanım Alanları: EFSA, E151’in alkolsüz içecekler, unlu mamuller ve tatlılar gibi çeşitli gıdalarda kullanılabildiğini not etmiştir.
EFSA 2015 Ayrıntılı Maruziyet Hesabı
EFSA, 2015’te sektörden gelen gerçek kullanım verileriyle daha ayrıntılı bir hesap yapmıştır (EFSA, 2015). Bu hesapta, izin verilen en yüksek miktarların kullanıldığı varsayıldığında küçük çocuklarda ve çocuklarda yüksek tüketim grubunun alımı bazı anketlerde ADI’yi aşmıştır. Ancak üreticilerin gerçekte kullandığı miktarlara dayanan daha gerçekçi senaryolarda tüm yaş gruplarının ortalama ve yüksek alımları ADI’nin altında kalmıştır.
Bu Rakamlar Pratikte Ne Anlama Gelir?
Basit bir hesapla, 20 kilogramlık bir çocuk için günlük sınır 100 mg, 70 kilogramlık bir yetişkin için 350 mg E151’dir. Ara sıra yenen bir siyah şekerleme bu sınıra yaklaşmaz. Sınır, aynı gün içinde boyalı şekerleme, tatlı ve içecekleri birlikte ve sık tüketen çocuklarda önem kazanır.
Sitemizin Değerlendirmesi Neden “Önerilmez”?
EFSA’nın değerlendirmesi, E151’in belirlenen sınırlar içinde kullanıldığında güvenlik endişesi oluşturmadığı yönündedir. Sitemiz ise şu gerekçelerle ihtiyatlı bir tutum benimser:
- Besin Değeri Yoktur: E151 yalnızca görünüş için kullanılır; gıdaya tat, besin veya dayanıklılık katmaz.
- Çocuklara Yönelik Ürünlerde Yoğunlaşır: En çok siyah şekerlemeler, jöleler ve pasta süslerinde kullanılır; EFSA’nın da dikkat çektiği gibi sınıra en yakın grup çocuklardır.
- Azo Boya Ailesindendir: Azo boyalar, bağırsak bakterileri tarafından azo bağlarından parçalanarak daha küçük aromatik bileşiklere dönüşebilen bir sınıftır. Bu ailenin bazı üyeleri hassas kişilerde ürtiker (kurdeşen) gibi aşırı duyarlılık tepkileriyle ilişkilendirilmiştir. E151’e özgü insan verisi sınırlı olduğundan, hassas bünyeli kişilerin sentetik boyaları genel olarak azaltması makul bir yaklaşımdır.
- Kolay Doğal Alternatifi Vardır: Siyah renk için bitkisel karbon, kakao ve keçiboynuzu gibi seçenekler mevcuttur.
3. E151 Helal mi? İslam Fıkhı ve TS OIC/SMIIC 1 Hükmü
- Köken Hükmü: E151 tamamen kimyasal sentezle üretildiği için domuz, kan veya hayvansal doku içermez. Kökeni bakımından haram değildir.
- Tayyib İlkesi: İslam’da gıdaların hem helal hem de tayyib (temiz ve sağlığa uygun) olması öğütlenir. Sitemiz, besin değeri olmayan ve çocuklara yönelik ürünlerde yoğunlaşan sentetik boyaları bu ilke gereği önermez.
- Ürünün Diğer Bileşenleri: E151’in kullanıldığı siyah jöleli şekerlemelerde jelatin (E441), parlak drajelerde şellak ve kırmızı-mor tonlu ürünlerde karmin (E120) gibi gerçek helallik sorunu taşıyan bileşenler de bulunabilir. Bu ürünlerde E151’den çok bu bileşenlere bakmak gerekir. Bu denetim Türkiye’de Helal Akreditasyon Kurumu (HAK) onaylı helal sertifikası ile sağlanır.
4. E151 Hangi Ülkelerde Yasak? Doğru Bilinen ve Yanlış Bilinenler
İnternette E151 için “birçok ülkede yasak” ifadesi sıkça geçer. Durumu doğru anlamak için şu ayrımlar önemlidir:
- Avrupa Birliği ve Türkiye: E151, AB’nin 1333/2008 sayılı katkı maddeleri yönetmeliğinde belirli gıda gruplarında ve belirli üst sınırlarla izinli bir renklendiricidir. Türk Gıda Kodeksi de AB listesiyle uyumludur.
- ABD: E151, ABD’de gıda boyası olarak izin almamıştır ve FDA’nın onaylı gıda boyaları arasında yer almaz.
- Diğer Ülkeler: Başka bazı ülkelerde de yasak olduğu yaygın olarak yazılır; ancak bu iddiaların bir kısmı resmî mevzuat kaynaklarıyla doğrulanamamaktadır.
- İzin Yok ile Yasak Arasındaki Fark: Bir boyanın bir ülkede izinli olmaması, her zaman zararlı bulunduğu anlamına gelmez; bazen o ülkede hiçbir üreticinin onay başvurusu yapmamış olmasından kaynaklanır.
Çocuk Uyarısı E151 İçin Zorunlu mu?
Avrupa Birliği’nde, etiketinde “çocuklarda hareketlilik ve dikkat üzerinde olumsuz etkisi olabilir” uyarısının yazılması zorunlu olan altı boya vardır: E102 Tartrazin, E104 Kinolin Sarısı, E110 Günbatımı Sarısı, E122 Azorubin, E124 Ponso 4R ve E129 Alura Kırmızısı. E151 bu listede değildir. Bu, E151’in çocuklar için tamamen önemsiz olduğu anlamına gelmez; yalnızca o uyarının dayandığı çalışmada incelenmediğini gösterir.
5. Siyah ve Koyu Renk Veren Katkılar Karşılaştırması
Siyah veya koyu kahverengi renkli bir üründe E151 yerine veya yanında şu kodlar görülebilir:
| Kod ve Adı | Kaynağı | Verdiği Renk | Helallik Durumu |
|---|---|---|---|
| E151 Brilliant Black BN | Sentetik azo boya | Mor-siyah | Sağlık açısından önerilmez |
| E153 Bitkisel Karbon | Bitki kökenli malzemenin kömürleştirilmesi | Yoğun siyah | Helal |
| E172 Demir Oksitler | Mineral | Siyah, kırmızı, sarı | Helal |
| E150a Sade Karamel | Isıtılmış şeker | Açık-koyu kahverengi | Helal |
| E150d Amonyak Sülfit Karamel | Şekerin amonyak ve sülfitle ısıtılması | Koyu kahverengi-siyah | Sağlık açısından önerilmez |
| E155 Brown HT | Sentetik azo boya | Çikolata kahvesi | Sağlık açısından önerilmez |
| E163 Antosiyaninler | Siyah havuç, üzüm kabuğu, meyveler | Mor-lacivert | Şüpheli (üzüm kabuğu kaynağı) |
Bu tablodan çıkan pratik sonuç şudur: Siyah bir üründe E153 veya E172 görüyorsanız renk mineral ya da bitkisel kaynaklıdır; E151 veya E155 görüyorsanız sentetik azo boyadır. Karamel grubunda ise sade karamel (E150a) ile amonyaklı karameller (E150c, E150d) arasında fark vardır.
Markette Etiket Okuma Rehberi: E151 (Brilliant Black BN) Ambalajda Nasıl Anlaşılır?
E151 ambalajlarda farklı isimlerle yazılabilir:
- Türkçe Etiketlerde: “Renklendirici: E151”, “Renklendirici (Parlak Siyah BN)” veya “Brilliant Black BN”.
- İthal Ürünlerde: “Brilliant Black BN”, “Black PN”, “Brilliant Black PN”, “Colour: E151” veya “Food Black 1”.
- Karışık Boyalı Ürünlerde: Koyu kahverengi ve gri tonlu ürünlerde E151 tek başına değil, E102, E110 veya E133 gibi başka boyalarla birlikte görülebilir. Bu durumda çocuk uyarısı diğer boyalardan dolayı etikette yer alabilir.
- Pasta Malzemelerinde: Siyah şeker hamuru, siyah krema boyası ve yenilebilir kalemlerde içerik listesi küçük yazılır; “renklendirici” kelimesinden sonraki kodlara dikkat edin.
- Genel Kural: Renklendiriciler arasında E1xx kodlarını tek tek okumak için Gıda Etiketi Nasıl Okunur Rehberimize bakabilirsiniz.
E151 En Çok Hangi Market Ürünlerinde Bulunur?
- Meyan kökü aromalı siyah yumuşak şekerlemeler, jöleler ve drajeler: Ürüne parlak, koyu siyah bir görünüm vermek için kullanılır; bu ürünlerde jelatin ve şellak gibi bileşenlere de bakılmalıdır.
- Taklit balık yumurtası (siyah havyar ikameleri) ve işlenmiş deniz ürünleri: Gerçek havyara benzer koyu bir renk elde etmek için balık yumurtaları boyanabilir.
- Koyu renkli soslar, reçeller ve dondurmalar: Böğürtlen, frenk üzümü veya çikolata görünümlü ürünlerde rengi koyulaştırmak ve ton eşitlemek için başka boyalarla birlikte kullanılabilir.
- Siyah pasta kaplama şekerleri (fondanlar) ve yenilebilir pasta mürekkepleri: Doğum günü pastalarındaki siyah süslemelerde ve yazılarda yoğun siyah renk için kullanılabilir.
Kimler Dikkat Etmeli? Hassas Gruplar ve Günlük Maruziyet Uyarısı
- Küçük Çocuklar: EFSA’nın belirttiği gibi günlük sınırı aşma ihtimali olan grup, boyalı gıdaları düzenli ve bol tüketen çocuklardır. Siyah şekerleme ve renkli pasta süslerini günlük alışkanlık haline getirmemek bu riski ortadan kaldırır.
- Sentetik Boyalara Duyarlı Kişiler: Daha önce boyalı gıdalardan sonra kurdeşen, kaşıntı veya nefes darlığı yaşamış kişiler, E151 dahil sentetik azo boyaları içeren ürünlerden kaçınmayı doktorlarıyla birlikte değerlendirmelidir.
- Pasta ve Kurabiye Süsleyenler: Evde siyah şeker hamuru veya krema hazırlarken kullanılan boya tüplerinin içeriğini okuyun. Az miktarda kakao veya bitkisel karbon çoğu zaman yeterli siyahlığı verir.
- Helal Hassasiyeti Olanlar: E151’in bulunduğu şekerlemelerde jelatinin kaynağını kontrol edin; jelatinli ürünlerde helal sertifikası arayın.
Mutfakta ve Alışverişte Pratik Çözüm: E151 Yerine Doğal Alternatifler
E151 içeren ürünlerden kaçınmak isteyenler için şu seçenekler vardır:
- E153 Bitkisel Karbon: Pastacılıkta yoğun siyah renk için en güçlü doğal seçenektir. Hindistancevizi kabuğu gibi bitkisel malzemelerin kömürleştirilmesiyle elde edilir.
- Kakao ve keçiboynuzu (harnup) özütü: Kek, kurabiye ve kremalarda koyu kahverengi-siyah ton sağlar. Keçiboynuzu kafein içermediği için çocuk tariflerinde avantajlıdır.
- Gerçek meyan kökü: Meyan şekerlerinde rengin bir kısmını meyan kökü özütünün kendisi verir; içindekiler listesi kısa ürünleri seçin.
- Karadut, böğürtlen, aronya ve siyah havuç: Reçel, şerbet ve tatlılarda koyu mor-siyah renk verir. Bu meyvelerin özütleri endüstride E163 antosiyaninler olarak da kullanılır.
- Siyah susam ve çörek otu: Kurabiye ve hamur işlerinde siyah görünüm için boyaya hiç gerek bırakmaz.
Alışverişte içindekiler listesi kısa olan, mutfağınızdaki malzemelerle üretilmiş temiz etiketli ürünleri seçmek hem İslam’ın ‘Helâlen Tayyiben’ ölçüsüne uymanızı hem de ailenizin uzun vadeli sağlığını korumanızı sağlar.